---

Dars xulosasi

• ERD (Entity-Relationship Diagram): Ma'lumotlar bazasida saqlanadigan obyektlar, ularning xususiyatlari va ular o'rtasidagi munosabatlarning vizual loyihasidir.
• ERD ning 3 ta asosiy komponenti:
  • Entity (Obyekt): Ma'lumot saqlanadigan mavzu yoki tushuncha (O'quvchi, Hudud, Maktab);
  • Attribute (Atribut): Obyektning o'ziga xos xususiyatlari va ustunlari (Ism, Shahar, Sig'im);
  • Relationship (Munosabat): Obyektlar o'rtasidagi mantiqiy bog'liqlik.
• Kardinallik (Cardinality) turlari:
  • 1:1 (Birga-bir): Bitta ota yozuvga faqat bitta bola yozuv mos keladi (Fuqaro va Pasport);
  • 1:N (Birga-ko'p): Bitta otaga ko'plab bolalar mos keladi (Bitta viloyatda ko'p maktablar);
  • M:N (Ko'pga-ko'p): Har ikkala tomondan ko'plab bog'lanishlar bo'lishi mumkin (O'quvchilar va To'garaklar).
• Junction / Bridge Table (Oraliq jadval): Relyatsion bazada M:N munosabatlarni to'g'ridan-to'g'ri yaratib bo'lmaydi. Oraliq jadval orqali M:N munosabat ikkita 1:N munosabatga ajratiladi.
• Maktab tahliliy platformasi modeli:
  • hududlar (Viloyatlar katalogi);
  • maktablar (Har bir hududga tegishli ta'lim muassasalari, 1:N);
  • yillik_kpi (Hududlarning yillar kesimidagi umumiy ko'rsatkichlari, UNIQUE (hudud_id, yil)).
• SQLite: Bitta ixcham .db faylida to'liq relyatsion imkoniyatlarni taqdim etuvchi serverless ma'lumotlar bazasi.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Chen notatsiyasi va Crow's Foot (Qarg'a oyog'i) farqi

1976-yilda Piter Chen taklif qilgan ilk modelda obyektlar to'rtburchak, atributlar oval, munosabatlar esa romb ichida yozilgan. Zamonaviy sanoatda esa Crow's Foot notatsiyasi standartga aylangan: unda jadvallar to'g'ridan-to'g'ri ustunlari va kalitlari (PK, FK) bilan chiziladi, munosabat chizig'ining uchidagi uch ayri chiziq ("qarg'a oyog'i") "ko'p" (Many) tomonni bildiradi.

2. Junction jadvalga qo'shimcha atributlar qo'shish

Oraliq jadval (Junction table) faqat ikkita kalitni birlashtirish bilan cheklanmaydi! Masalan, oquvchi_kurs jadvaliga yozilgan_sana, to'langan_summa, yakuniy_baho kabi ayni shu bog'lanishning o'ziga xos yangi atributlarini qo'shish mumkin. Bu orqali ma'lumotlar modeli yanada boyiydi.

3. DBeaver orqali ERD ni avtomatik chizish

Dasturchilar ko'pincha murakkab bazalarning diagrammasini qo'lda chizib o'tirmaydi. DBeaver yoki DataGrip kabi zamonaviy dasturlarda ma'lumotlar bazasiga ulanib, sichqonchaning o'ng tugmasi orqali "View Diagram" (ERD) buyrug'i tanlansa, dastur mavjud Primary va Foreign Key lar asosida to'liq chiroyli grafik diagrammani bir necha soniyada o'zi chizib beradi!

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
ERD	Entity-Relationship Diagram — Obyektlar va ularning munosabatlari modeli
Entity	Ma'lumot to'planadigan real yoki mavhum obyekt (jadval)
Attribute	Obyektning xususiyati yoki ko'rsatkichi (ustun)
Relationship	Ikki yoki undan ortiq obyektlar orasidagi mantiqiy aloqa
Cardinality	Munosabatda qatnashayotgan obyektlar soniy ko'rsatkichi (1:1, 1:N, M:N)
Crow's Foot	Munosabatning "ko'p" tomonini ifodalovchi xalqaro grafik belgi
Junction Table	Ko'pga-ko'p (M:N) munosabatni ikkita 1:N ga ajratuvchi oraliq ko'prik jadval
Maktab KPI	Ta'lim tizimi samaradorligini o'lchovchi asosiy ko'rsatkichlar to'plami
Redundancy	Ma'lumotlarning bazada ortiqcha va keraksiz takrorlanishi

---

Bilasizmi?

• Piter Chen ixtirosi: ERD modelini 1976-yilda AQShlik olim Piter Chen taklif qilgan. Bugungi kunda dunyodagi har qanday yirik IT loyiha (bank tizimi, ijtimoiy tarmoq, sun'iy yo'ldosh boshqaruvi) kod yozishdan oldin aynan ERD chizishdan boshlanadi.
• Dunyoning eng mashhur ERD lari: Masalan, WordPress CMS tizimining bazasi bor-yo'g'i 12 ta jadvaldan iborat bo'lsa-da, dunyodagi barcha veb-saytlarning 40% dan ortig'iga xizmat qiladi!
• SQLite nomi qayerdan kelgan? SQLite ning asoschisi D. Richard Hipp uni AQSh harbiy-dengiz floti uchun kemalarda server o'rnatmasdan ma'lumotlarni saqlash maqsadida yaratgan. "Lite" so'zi tizimning juda yengil va mustaqilligini bildiradi.

---

Topshiriqlar

1. Kardinallikni aniqlash oson

Quyidagi munosabatlar qaysi kardinallik turiga (1:1, 1:N, M:N) mansubligini aniqlang:

1. Shahar va uning Shahar hokimi
2. Bitta kinoteatr va unda namoyish etilayotgan filmlar
3. Aktyorlar va Filmlar (bitta aktyor ko'p filmda o'ynaydi, bitta filmda ko'p aktyor bor)
   Kutiladigan natija: Munosabatlar to'g'ri tasniflanadi.

2. Obyekt va atributlarni ajratish oson

Avtomobil ijarasi xizmati uchun quyidagi tushunchalarni Obyekt (Entity) va Atribut (Attribute) guruhlariga ajrating:

• Mijoz, Telefon raqami, Avtomobil, Davlat raqami, Kunlik ijara narxi, Ijara shartnomasi.
  Kutiladigan natija: Obyektlar va ularning ustunlari aniq ajratiladi.

3. Maktab platformasi bazasini ochish oson

Python sqlite3 yordamida data/maktab.db bazasini oching, xorijiy kalitlar nazoratini yoqing (PRAGMA foreign_keys = ON;) va bazada mavjud jadvallar ro'yxatini (SELECT name FROM sqlite_master WHERE type='table';) konsolga chiqaring.
Kutiladigan natija: Baza fayli bilan ulanish o'rnatiladi.

4. Hududlar jadvalini yaratish o'rta

hududlar jadvalini quyidagi talablar asosida barpo qiling:

• hudud_id: Primary Key, AUTOINCREMENT
• nomi: TEXT, takrorlanmas (UNIQUE), NOT NULL
• markaz: TEXT, NOT NULL
  Jadvalga O'zbekistonning kamida 3 ta hududini (Toshkent, Samarqand, Farg'ona) kiriting.
  Kutiladigan natija: Jadval SQL orqali tuziladi va ma'lumotlar bilan to'ldiriladi.

5. 1:N bog'langan Maktablar jadvali o'rta

maktablar jadvalini hududlar jadvaliga FOREIGN KEY (hudud_id) REFERENCES hududlar(hudud_id) orqali bog'lang. maktab_raqam va hudud_id birikmasi takrorlanmasligi uchun UNIQUE (hudud_id, maktab_raqam) cheklovini qo'ying. Har bir hududga 2 tadan maktab qo'shing.
Kutiladigan natija: To'g'ri 1:N bog'lanish shakllantiriladi.

6. Yillik KPI jadvali va ma'lumot kiritish o'rta

yillik_kpi jadvalini yarating: (kpi_id PK, hudud_id FK, yil, oquvchilar_soni, oqituvchilar_soni, maktablar_soni). 2023 va 2024 yillar uchun har bir hududga namunaviy ko'rsatkichlarni kiriting.
Kutiladigan natija: Relyatsion ko'rsatkichlar jadvali ma'lumotlar bilan to'ldiriladi.

7. Maktab va Hududlarni JOIN bilan chiqarish o'rta

maktablar va hududlar jadvallarini hudud_id bo'yicha birlashtiruvchi (INNER JOIN) SQL so'rovi yozing. Ekranga: Hudud nomi, Maktab raqami va uning o'quvchi sig'imi chiqsin.
Kutiladigan natija: Ikkita jadval yagona ma'lumotlar oqimiga birlashtiriladi.

8. M:N bog'lanish uchun Junction Table yaratish o'rta

O'quvchilar va Fan to'garaklari o'rtasida Ko'pga-ko'p bog'lanish o'rnating:

1. oquvchilar (oquvchi_id PK, ism)
2. togaraklar (togarak_id PK, togarak_nomi)
3. oquvchi_togarak (oquvchi_id FK, togarak_id FK, azo_bolgan_sana, PRIMARY KEY(oquvchi_id, togarak_id))
   Kutiladigan natija: M:N munosabat Junction table orqali ikkita 1:N ga aylantiriladi.

9. O'quvchi / maktab yuklamasini hisoblash qiyin

yillik_kpi va hududlar jadvallari asosida har bir hudud uchun 2024-yilda bitta maktabga o'rtacha necha nafar o'quvchi to'g'ri kelganini (oquvchilar_soni / maktablar_soni) hisoblovchi tahliliy SQL so'rovini yozing va natijani kamayish tartibida (ORDER BY DESC) chiqaring.
Kutiladigan natija: Matematik tahlil SQL darajasida amalga oshiriladi.

10. O'quvchi / o'qituvchi nisbati tahlili qiyin

Ta'lim sifati monitoringi uchun muhim KPI — bu 1 nafar o'qituvchiga to'g'ri keladigan o'quvchilar sonidir. SQL orqali har bir hudud bo'yicha ushbu ko'rsatkichni hisoblang va qaysi hududda o'qituvchilarga yuklama eng yuqori ekanligini aniqlang.
Kutiladigan natija: Aniq tahliliy ko'rsatkich ekranga chiqariladi.

11. Xatoni toping va tuzating qiyin

Quyidagi oraliq jadvalda mantiqiy xato bor:

CREATE TABLE oquvchi_kurs (
    id INTEGER PRIMARY KEY,
    oquvchi_id INTEGER,
    kurs_id INTEGER,
    FOREIGN KEY (oquvchi_id) REFERENCES oquvchilar(id)
    -- Nima yetishmayapti?
);

Ushbu jadval nima uchun to'liq Junction table bo'la olmaydi? Undagi barcha kamchiliklarni to'g'rilang.
Kutiladigan natija: kurs_id uchun Foreign Key va takroriy yozilishdan saqlovchi cheklov qo'shiladi.

12. Kengaytirilgan Ta'lim ERD Platformasi bonus

«Maktab tahliliy platformasi» modelini 4 ta jadvalgacha kengaytiring:

1. hududlar
2. tumanlar (hudud_id ga bog'langan)
3. maktablar (tuman_id ga bog'langan)
4. bitiruvchilar_statistika (har bir maktabning 9- va 11-sinf bitiruvchilari soni)
   Python skripti orqali barcha 4 ta jadvalni yarating, namunaviy ma'lumotlar qo'shing va bir nechta JOIN lar orqali viloyat ──→ tuman ──→ maktab ──→ bitiruvchilar zanjiridagi umumiy hisobotni chiqaring!
   Kutiladigan natija: Haqiqiy korporativ darajadagi ko'p bosqichli relyatsion arxitektura quriladi.

---

O'zingizni tekshiring

1. ER-diagramma nima va nima uchun tizimni dasturlashdan oldin uni chizish talab etiladi?
2. Entity (Obyekt) va Attribute (Xususiyat) ning farqini bitta misol bilan tushuntiring.
3. Ko'pga-ko'p (M:N) munosabatni relyatsion bazaga to'g'ridan-to'g'ri kiritib bo'lmasligining sababi nima?
4. Junction (Oraliq) jadval qanday qilib M:N bog'lanishni ikkita 1:N ga aylantiradi?
5. Crow's Foot notatsiyasida "qarg'a oyog'i" belgisi qaysi tomonni (bitta yoki ko'p) ifodalaydi?
6. O'zbekiston ta'limi statistikasida viloyat va maktablar o'rtasida qanday kardinallik mavjud?

---

Uyga vazifa

1. O'zingiz qiziqqan bitta soha (sport klubi, aviasoat, onlayn do'kon) uchun kamida 4 ta jadvaldan iborat ER-diagrammani qog'ozda yoki grafik vositalarda chizing.
2. Unda kamida bitta M:N munosabat bo'lsin va uni Junction table orqali to'g'ri yeching.
3. Python sqlite3 yordamida ushbu diagramma asosida to'liq .db bazasini yarating va namunaviy yozuvlar bilan to'ldirib, bog'langan JOIN hisobotini oling.