Dars xulosasi

• Dimension: surrogate kalit + natural kalit + tavsiflovchi atributlar.
• Fact: grain, dimension FK lari va raqamli o'lchovlar.
• O'lchov turlari: additive, semi-additive (vaqt bo'yicha jamlanmaydi), non-additive (nisbat).
• Yuklash: avval dimension, keyin fakt (JOIN orqali surrogate kalitlar).
• Tekshiruv: qatorlar soni, yetim kalit (LEFT JOIN ... IS NULL), grain dublikati.

Qo'shimcha ma'lumot

1. Nega yillik o'quvchilar sonini yillar bo'yicha qo'shib bo'lmaydi

2022-yilda 485 ming, 2023-yilda 478 ming o'quvchi bo'lsa, ularning yig'indisi «jami o'quvchi» emas: o'quvchilar har yil qayta sanalgan. Bunday «holat» o'lchovlari hududlar bo'yicha jamlanadi, yillar bo'yicha esa o'rtacha yoki oxirgi qiymat olinadi.

2. Nisbatni saqlamang

o'quvchi/o'qituvchi nisbatini fakt jadvalda saqlasangiz, uni jamlab bo'lmaydi. Uning o'rniga ikkala sonni saqlang va nisbatni so'rovda 1.0 * oquvchilar / oqituvchilar deb hisoblang.

3. Natural va surrogate kalit

Manba tizimidagi kod (natural kalit) o'zgarishi mumkin. Omborning o'z kaliti (surrogate) bunday o'zgarishlardan himoya qiladi.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Surrogate key	Omborning sun'iy butun kaliti
Natural key	Manba tizimidagi kalit
Additive	Hamma o'lchamlar bo'yicha jamlanuvchi o'lchov
Semi-additive	Vaqt bo'yicha jamlab bo'lmaydigan o'lchov
Non-additive	Jamlab bo'lmaydigan o'lchov (nisbat)
Yetim kalit	Dimension da mos qatori yo'q FK
Yuklash (load)	Ma'lumotni omborga joylash
Grain	Fakt qatori aniqlik darajasi

Bilasizmi?

• Kimball «Toolkit» da surrogate kalitni deyarli har dimension uchun tavsiya qiladi.
• Real omborlarda fakt jadvallarda milliardlab qator bo'lishi mumkin, dimension lar esa nisbatan kichik.
• Power BI da fakt va dimension jadvallarini «yulduz» sxemada bog'lash hisobot tezligini oshiradi.

Topshiriqlar

1. Dimension atributlari oson

dim_hudud ga qaysi ustunlarni qo'shasiz? 4 tasini yozing.

Kutiladigan natija: hudud_key, hudud_id, nomi, markaz.

2. Surrogate yoki natural oson

hudud_key va hudud_id dan qaysi biri surrogate? Nega?

Kutiladigan natija: hudud_key: omborning sun'iy kaliti.

3. Grain jumlasi oson

fact_kpi grain ini bir jumlada yozing.

Kutiladigan natija: Bitta hudud, bitta yil.

4. O'lchov turlari oson

maktablar_soni, oquvchilar_soni, nisbat — turini yozing.

Kutiladigan natija: additive*, semi-additive, non-additive.

5. dim_sana yaratish o'rta

dim_sana ni oquv_yili ustuni bilan yarating va to'ldiring.

Kutiladigan natija: 3 qator: 2021/2022 kabi.

6. Fakt yuklash o'rta

fact_kpi ni JOIN bilan yuklang.

Kutiladigan natija: 15 qator.

7. Natijani bashorat qiling o'rta

SELECT COUNT(*) FROM dim_sana natijasi nima va nega?

Kutiladigan natija: 3: 3 ta alohida yil.

8. Nisbat hisoblash o'rta

2024-yil uchun hududlar bo'yicha o'quvchi/o'qituvchi nisbatini so'rovda hisoblang.

Kutiladigan natija: Toshkent 15.16, Samarqand 12.92, Farg'ona 13.15, Andijon 13.58, Buxoro 13.05.

9. Yetim kalit qiyin

Yetim kalitni topuvchi so'rov yozing.

Kutiladigan natija: Natija 0.

10. Semi-additive xato qiyin

SUM(oquvchilar_soni) ni barcha yillar bo'yicha hisoblashning xatosini tushuntiring va to'g'ri so'rov yozing.

Kutiladigan natija: 7 434 000 mazmunsiz; 2024 uchun 2 526 000.

11. Dublikat tekshiruvi qiyin

Grain bo'yicha dublikatni topuvchi so'rov yozing.

Kutiladigan natija: Bo'sh natija.

12. O'z modelingiz bonus

maktablar jadvali asosida fact_maktab (grain: bitta maktab) loyihalang.

Kutiladigan natija: Grain, dimension va o'lchovlar yozilgan.

O'zingizni tekshiring

1. Surrogate va natural kalit farqi nima?
2. Dimension da nima saqlanadi?
3. Additive, semi-additive, non-additive farqi?
4. oquvchilar_soni nega semi-additive?
5. Yuklash tartibi qanday?
6. Yetim kalit nima?
7. Nisbat nega fakt jadvalda saqlanmaydi?

Uyga vazifa

Fakt va dimension jadvallarini yuklab, tekshiring (20–30 daqiqa). To'liq shart: uyga-vazifa.md.