AXV

Mavzu

3-hafta · 9-dars

Tarmoq asoslari: mijoz-server arxitekturasi, topologiyalar, OSI va TCP/IP modellari

Tarmoq asoslari: mijoz-server arxitekturasi, topologiyalar, OSI va TCP/IP modellari

Slaydlarni ochishDars testi3-hafta

title: "Tarmoq asoslari: mijoz-server arxitekturasi, topologiyalar, OSI va TCP/IP modellari" description: "Kompyuter tarmoqlari tasnifi (LAN, WAN), tarmoq topologiyalari, OSI 7 sathi va TCP/IP modeli hamda tarmoq protokollari" dars: 3 hafta: 3 sinf: 10-sinf-cyber ​

Reja ​

  1. Kompyuter tarmoqlari tushunchasi va Mijoz-Server (Client-Server) arxitekturasi.
  2. Tarmoqlarning hududiy turlari: PAN, LAN, MAN, WAN.
  3. Tarmoq topologiyalari (Shina, Yulduz, Halqa, Daraxt, Mesh) va ularning afzallik hamda kamchiliklari.
  4. OSI 7 sathli etalon modeli va ma'lumotlar birligi (PDU).
  5. TCP/IP modeli (4 ta sath) va asosiy protokollar.
  6. MAC manzil va IP manzil farqi, TCP va UDP protokollarining ishlashi.

Nazariy qism ​

1. Kompyuter tarmoqlari va Mijoz-Server modeli ​

Kompyuter tarmog'i — ma'lumotlarni almashish, resurslardan (fayllar, printerlar, internet) birgalikda foydalanish maqsadida aloqa kanallari orqali birlashtirilgan qurilmalar to'plamidir.

  • Server: Tarmoqda xizmatlarni (veb-sayt, ma'lumotlar bazasi, fayllar) taqdim etuvchi kuchli kompyuter.
  • Mijoz (Client): Serverga so'rov yuboruvchi foydalanuvchi kompyuteri yoki mobil qurilmasi.

2. Tarmoqlarning hududiy turlari ​

  • PAN (Personal Area Network): 10 metrgacha bo'lgan shaxsiy tarmoq (Bluetooth naushnik, smartfon).
  • LAN (Local Area Network): 2.5 km gacha bo'lgan bino, maktab yoki ofis tarmog'i.
  • MAN (Metropolitan Area Network): Butun shahar bo'ylab yoyilgan tarmoq.
  • WAN (Wide Area Network): Davlatlar va butun dunyoni qamragan global tarmoq (Internet).

3. Tarmoq topologiyalari ​

+--------------------------------------------------------------------------+
|                          TARMOQ TOPOLOGIYALARI                           |
+--------------------------------------------------------------------------+
| 1. Shina (Bus)       -> Bitta umumiy magistral kabel. Kabel uzilsa tizim  |
|                         to'xtaydi.                                       |
| 2. Yulduz (Star)     -> Barcha qurilmalar markaziy Switch ga ulangan.     |
|                         (Eng mashhur va qulay topologiya).               |
| 3. Halqa (Ring)      -> Paketlar doira bo'ylab aylanadi.                  |
| 4. To'liq bog'langan -> Har bir qurilma boshqasi bilan alohida ulangan    |
|    (Full Mesh)          (Eng ishonchli, ammo qimmat).                     |
+--------------------------------------------------------------------------+

4. OSI 7 sathi va TCP/IP modeli ​

Tarmoqda ma'lumot qanday qilib bir kompyuterdan ikkinchisiga yetib borishini standartlashtirish uchun OSI (Open Systems Interconnection) modeli ishlab chiqilgan:

OSI MODELI (7 sath)                 TCP/IP (4 sath)       PROTOKOLLAR
====================                 ===============       ===========
7. Tadbiqiy (Application)  \
6. Taqdimot (Presentation)  > ---->  Tadbiqiy (App)        HTTP, HTTPS, DNS, SSH, FTP
5. Seans (Session)         /
4. Transport (Transport) --------->  Transport             TCP, UDP
3. Tarmoq (Network) -------------->  Internet (Tarmoq)     IP (IPv4, IPv6), ICMP, ARP
2. Kanal (Data Link)      \  ----->  Tarmoqqa kirish       Ethernet, Wi-Fi (802.11),
1. Fizik (Physical)       /          (Network Access)      Kabel, Signal, MAC

PDU (Protocol Data Unit):

  • Transport sathi: Segment (TCP) yoki Datagram (UDP);
  • Tarmoq sathi: Paket (Packet);
  • Kanal sathi: Kadr (Frame);
  • Fizik sath: Bitlar (Bits).

5. TCP va UDP solishtiruvi ​

MezonTCPUDP
Bog'lanishUlanish o'rnatiladi (3-Way Handshake)Ulanishsiz (Connectionless)
Ishonchlilik100% kafolatlangan (paket yo'qolsa qaytariladi)Kafolat yo'q (yo'qolsa o'tib ketadi)
TezlikSekinroq, nazorat qilinadiJuda tez, yengil
Qo'llanishiVeb (HTTP/HTTPS), Fayllar (FTP), EmailJonli efir (Streaming), DNS, O'yinlar

Amaliy laboratoriya ​

1-qadam: Tarmoq parametrlarini tekshirish ​

  • Windows: Buyruqlar satrida ipconfig /all buyrug'ini tering.
  • Linux / macOS: Terminalda ip a yoki ifconfig buyrug'ini tering.
  • O'z kompyuteringizning IPv4 manzili, MAC manzili (Physical Address) va Default Gateway (router) manzilini toping.

2-qadam: Tarmoq aloqasini tekshirish (Ping) ​

bash
ping -c 4 1.1.1.1

Natijada paketlar yo'qolishi (loss) 0% ekanligini va javob vaqtini (ms) tekshiring.

3-qadam: Marshrutni kuzatish (Traceroute) ​

  • Windows: tracert daryo.uz
  • Linux: traceroute daryo.uz So'rovingiz maqsadli serverga borguncha nechta oraliq routerdan (hop) o'tishini tahlil qiling.

Amaliy topshiriqlar ​

1. MAC va IP manzil farqi <Badge type="tip" text="oson" /> ​

Nima sababdan kompyuterga ham fizik MAC manzil, ham mantiqiy IP manzil kerak? Nima uchun butun dunyoda faqat bittasi bilan ishlab bo'lmaydi?

2. TCP 3-Way Handshake <Badge type="tip" text="oson" /> ​

TCP protokoli ulanish o'rnatayotganda qanday 3 ta paketdan (SYN, SYN-ACK, ACK) foydalanadi va ular qanday tartibda almashinadi?

3. UDP ning ustunligi <Badge type="warning" text="o'rta" /> ​

Nima sababdan jonli video qo'ng'iroqlarda (Zoom, Telegram) yoki onlayn o'yinlarda TCP o'rniga UDP protokoli tanlanadi?

4. Transport sathining vazifasi <Badge type="warning" text="o'rta" /> ​

OSI modelining 4-sathi (Transport sathi) qanday asosiy vazifani bajaradi va unda dasturlarni farqlash uchun qaysi manzil turi (identifikator) ishlatiladi?

5. Yulduz topologiyasi zaifligi <Badge type="warning" text="o'rta" /> ​

Yulduz (Star) topologiyasi keng tarqalgan, ammo uning yagona zaif nuqtasi (Single Point of Failure) qayerda joylashgan va u ishdan chiqsa nima yuz beradi?

6. PDU birliklari mosligi <Badge type="tip" text="oson" /> ​

Quyidagi sathlarga mos ma'lumotlar birligi (PDU) nomlarini ayting:

  1. Fizik sath; 2. Kanal sathi; 3. Tarmoq sathi; 4. Transport sathi.

7. Enkapsulyatsiya mohiyati <Badge type="warning" text="o'rta" /> ​

Foydalanuvchi saytga so'rov yuborganda ma'lumot qanday qilib 7-sathdan 1-sathgacha tushadi va har bir sathda unga nima qo'shiladi?

8. Ping va ICMP protokoli <Badge type="warning" text="o'rta" /> ​

ping buyrug'i qaysi tarmoq protokoli yordamida ishlaydi va uning natijasidagi TTL (Time to Live) parametri nimani anglatadi?

9. Mesh topologiyasining o'rni <Badge type="danger" text="qiyin" /> ​

Nima sababdan harbiy va bank tizimlarining eng muhim serverlari o'rtasida Mesh (To'liq bog'langan) topologiyasi qo'llaniladi? Uning asosiy kamchiligi nima?

10. OSI sathlaridagi xavflar xaritasi <Badge type="info" text="bonus" /> ​

OSI ning 4 ta sathi (Fizik, Kanal, Tarmoq, Tadbiqiy) bo'yicha eng ko'p uchraydigan 1 tadan kiberhujum turini yozing.

O'z-o'zini tekshirish savollari ​

  1. LAN va WAN qanday farqlanadi?
  2. Nima uchun Yulduz topologiyasining markazida Switch turadi?
  3. OSI modelining 7 ta sathi nomlarini ketma-ket aytib bering.
  4. HTTP va DNS protokollari qaysi sathga tegishli?
  5. MAC manzil necha bitdan iborat?

Foydali manbalar ​

  • Cisco Networking Academy: Introduction to Networks.
  • Cloudflare Learning Center: What is the OSI Model?
© 2026 AXVHUB.UZ