Dars xulosasi

• REST (Representational State Transfer) — veb-xizmatlarni resurslar atrofida quruvchi yondashuv.
• Resurs (kitob, buyurtma, foydalanuvchi) o'z manzili — URI — orqali ifodalanadi.
• «Nima?» — URI, «qanday?» — HTTP metodi.
• URI qoidasi: ko'plikdagi otlar (/books), ierarxiya (/orders/ORD-001/items), filtr va saralash query'da (?status=paid&sort=-created_at).
• Metodlar: GET (o'qish), POST (yaratish), PUT (to'liq yangilash), PATCH (qisman), DELETE (o'chirish).
• Idempotentlik: bir necha marta yuborganda holat o'zgarmasligi (GET, PUT, DELETE shunday; POST odatda yo'q).
• Stateless: server seans holatini saqlamaydi, har so'rov o'zi hammasini olib keladi.
• Status kodlari: 200, 201, 204, 400, 401, 403, 404, 409, 500.
• Sarlavhalar: Content-Type, Accept; keshlash uchun ETag/304.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Kutubxona o'xshatishi

Har bir kitobning javon raqami bor: bu URI. Kutubxonachiga aytadigan amallar: «ko'rsat» (GET), «yangi kitob qo'sh» (POST), «butunlay almashtir» (PUT), «faqat muqovasini yangila» (PATCH), «chiqarib tashla» (DELETE). Javon raqami o'zgarmaydi, amal o'zgaradi.

2. Nega URL'da fe'l bo'lmasligi kerak?

/getBooks, /createBook, /deleteBook ko'rinishida har amal uchun yangi manzil o'ylab topasiz. REST'da esa manzil bitta (/api/books), amalni HTTP metodi bildiradi. Natijada API bashoratli: bitta qoidani bilsangiz, hamma resursni tushunasiz.

3. Idempotentlik misoli

• DELETE /api/books/5 ni besh marta yuborsangiz: kitob yo'q bo'lib qoladi. Ikkinchi marta 404 kelishi mumkin, lekin tizim holati o'zgarmaydi.
• POST /api/books ni besh marta yuborsangiz: besh dona kitob yaratiladi.

To'lov kabi xavfli POST uchun Idempotency-Key sarlavhasi ishlatiladi: bir xil kalit bilan takror so'rov bir xil natija beradi (pul ikki marta yechilmaydi).

4. 401 va 403 ni qanday eslab qolish mumkin?

401 — «Siz kimsiz? Tanishtiring» (token yo'q). 403 — «Sizni taniyman, lekin kirish mumkin emas». Binoga kirishda: karta ko'rsatmadingiz (401) va karta bor, lekin bu xonaga ruxsat yo'q (403).

5. Odatiy xatolar

• Xatoni ham 200 bilan qaytarish: mijoz hammasi joyida deb o'ylaydi.
• GET bilan ma'lumotni o'zgartirish.
• Birlik va ko'plikni aralashtirish: /book va /books.
• Maxfiy ma'lumotni URL'ga yozish: loglarda qoladi.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
REST	Resursga yo'naltirilgan, HTTP ustida ishlovchi API yondashuvi
Resurs	API orqali boshqariladigan narsa: kitob, buyurtma, foydalanuvchi
URI	Resursning tarmoqdagi manzili, masalan /api/books/5
Endpoint	Metod + URI birikmasi, masalan GET /api/books
Idempotentlik	Takror so'rov holatni o'zgartirmasligi
Stateless	Serverda seans holati saqlanmasligi
Status kod	Javobning natijasini bildiruvchi raqam (200, 404...)
Content-Type	Yuborilayotgan ma'lumot formati sarlavhasi
Accept	Mijoz kutayotgan javob formati sarlavhasi
ETag	Javob versiyasini bildiruvchi hash; keshlashda ishlatiladi
CRUD	Create, Read, Update, Delete: to'rt asosiy amal

---

Bilasizmi?

• Barcha brauzer so'rovlari HTTP metodlari bilan ishlaydi: sayt ochish odatda GET, formani yuborish ko'pincha POST.
• 404 kodi shu darajada mashhur bo'lib ketganki, internetda «404» deyilganda hamma «topilmadi» ni tushunadi.
• REST atamasi 2000-yilda Roy Fielding doktorlik dissertatsiyasida taklif etilgan (ochiq manbalardagi umumiy ma'lumot).
• Postman va curl — API'larni sinash uchun eng ko'p ishlatiladigan vositalar qatoriga kiradi.

---

Topshiriqlar

1. Metod tanlash oson

Har bir amal uchun metod tanlang: (a) kitoblar ro'yxatini olish; (b) yangi kitob qo'shish; (c) kitobni butunlay yangilash; (d) faqat available ni o'zgartirish; (e) kitobni o'chirish.

Kutiladigan natija: 5 ta metod nomi.

2. URL'ni tuzating oson

Qayta yozing: /getUsers, /api/order/delete?id=3, /api/createBook, /api/books/7/getReviews.

Kutiladigan natija: 4 ta metod + URI juftligi.

3. Status kodlarini moslang oson

Moslang: 200, 201, 204, 404 — (a) yangi kitob yaratildi; (b) javob tanasi bo'sh, o'chirish bajarildi; (c) kitob topilmadi; (d) kitob muvaffaqiyatli olindi.

Kutiladigan natija: to'g'ri juftliklar.

4. Idempotent yoki yo'q? oson

GET, POST, PUT, PATCH, DELETE: har birining idempotentligini yozing. PATCH nega «ba'zan» deyiladi?

Kutiladigan natija: jadval va 1–2 jumlali izoh.

5. API'ni ishga tushiring o'rta

Darsdagi library-api/app.py ni yozing, ishga tushiring va curl -i bilan GET /api/books, GET /api/books/1, GET /api/books/99 ni chaqiring.

Kutiladigan natija: 3 ta status kodi (200, 200, 404) va skrinshot yoki terminal matni.

6. POST va PUT'ni solishtiring o'rta

Bir xil tana bilan PUT ni 2 marta, POST ni 2 marta yuboring. GET /api/books natijasini ko'rib, farqni yozing.

Kutiladigan natija: qaysi metod yangi yozuv yaratgani va qaysi biri bermagani haqida xulosa.

7. Bashorat qiling o'rta

curl -i -X POST http://127.0.0.1:8000/api/books -H "Content-Type: application/json" -d '{}' qanday status qaytaradi? Javob tanasida nima bo'ladi? Avval taxmin qiling, keyin sinang.

Kutiladigan natija: taxmin va haqiqiy natija taqqoslanadi.

8. Xatoni toping o'rta

Quyidagi API dizaynida nechta xato bor? GET /api/deleteBook/5 kitobni o'chiradi va 200 qaytaradi, kitob topilmasa ham 200 {"ok": false} qaytaradi.

Kutiladigan natija: kamida 3 ta xato va ularning to'g'ri varianti.

9. PATCH qo'shing qiyin

app.py ga PATCH /api/books/<id> qo'shing: faqat yuborilgan maydonlarni yangilasin. Yo'q kitobga 404, noto'g'ri JSON'ga 400 qaytarsin.

Kutiladigan natija: {"available": false} yuborilganda faqat shu maydon o'zgaradi.

10. Yangi resurs: mualliflar qiyin

/api/authors va /api/authors/<id> uchun GET va POST endpointlarini qo'shing. Ierarxik URL ham o'ylab toping: muallifning kitoblari.

Kutiladigan natija: ishlaydigan endpointlar va ierarxik URL taklifi (masalan, GET /api/authors/1/books).

11. Dizayn hujjati qiyin

Kutubxona API'ning to'liq endpointlar jadvalini yozing (metod, URI, status kodlar, qisqa izoh). Kamida 8 endpoint.

Kutiladigan natija: library-api/README.md da jadval.

12. ETag tadqiqoti bonus

GET /api/books/1 javobiga ETag qo'shing; If-None-Match mos kelsa 304 qaytaring. curl -i bilan ko'rsating.

Kutiladigan natija: ikkinchi so'rov 304 qaytaradi, tana bo'sh.

---

O'zingizni tekshiring

1. REST'da «resurs» va «URI» nima?
2. PUT va PATCH farqi nima?
3. Qaysi metodlar idempotent va nega bu retry uchun muhim?
4. 401 va 403 qanday farq qiladi?
5. Stateless nima beradi?
6. Content-Type va Accept nima uchun kerak?
7. 304 kodi qachon qaytariladi?

---

Uyga vazifa

library-api/ ga kamida 3 ta endpoint qo'shing (masalan, PATCH, mualliflar), har biri to'g'ri status kod qaytarsin, README.md da endpointlar jadvalini yozing. Natijani Pull Request qiling (20–30 daqiqa). Shartlar uyga-vazifa.md da.