Dars xulosasi

• Internet — dunyodagi millionlab kompyuter, telefon va serverlarni bog'laydigan ulkan tarmoq.
• Har bir qurilmaning o'z IP manzili bor (masalan, 142.250.185.78).
• Server — doim yoqilgan kompyuter, sayt fayllarini saqlaydi. Klient — so'rov yuboruvchi (sizning brauzeringiz).
• DNS — domen nomini IP manzilga aylantiradigan "telefon kitobi".
• Domen — saytning nomi, hosting — sayt fayllari turadigan joy. Ikkalasi ham kerak.
• Sahifa yo'li: brauzer → DNS → server → brauzer (so'rov va javob), keyin brauzer sahifani chizadi.
• HTTPS — himoyalangan HTTP: ma'lumot shifrlanadi.
• Front-end — ko'rinadigan qism (HTML, CSS, JS), back-end — serverdagi ko'rinmaydigan qism.

Qo'shimcha ma'lumot

Nega IP manzil bor, nomning o'zi yetmaydimi?

Kompyuterlar nom bilan emas, raqam bilan ishlaydi. Pochta ham shunday: xat "Jasur" nomiga emas, ko'cha va uy raqamiga yetkaziladi. Odam nomni yodlaydi, mashina esa raqamni. Ularni DNS "tarjima" qiladi. Shu sababli sizning telefoningizning ham, Google serverining ham o'z IP manzili bor.

Domen qismlari

www.mysite.uz manzilini o'ngdan chapga o'qing:

• uz — yuqori daraja domeni (mamlakat yoki tur: uz, com, org);
• mysite — asosiy nom (uni siz tanlaysiz);
• www — subdomen (saytning bo'limi yoki xizmati).

Domen pulga olinadi va har yili to'lanadi. To'lov to'xtasa, nom boshqa odamga o'tib ketishi mumkin.

Domen va hosting: do'kon misoli

Domen — do'konning nomi va manzili. Hosting — do'konning o'zi (bino, javonlar, tovar). Manzil bor, bino yo'q bo'lsa, mijoz bo'sh joyga keladi. Bino bor, manzilni hech kim bilmasa, hech kim kirmaydi. Hosting turlari: shared hosting, VPS, cloud, static hosting (Netlify, Vercel). Hozircha nomlarini bilish yetarli.

Brauzer sahifani qanday oladi?

https://mysite.uz yozib Enter bosganingizda:

1. Brauzer DNS'dan mysite.uz ning IP manzilini so'raydi.
2. DNS IP manzilni qaytaradi.
3. Brauzer shu IP dagi serverga so'rov (request) yuboradi.
4. Server HTML, CSS, JS va rasmlarni javob (response) sifatida yuboradi.
5. Brauzer fayllarni o'qib, sahifani ekranga chizadi.

Odatiy xato: "brauzer sahifani internetdan butun holda oladi" deb o'ylash. Aslida u bir nechta alohida fayl oladi va ularni o'zi yig'adi.

Front-end va back-end: restoran

Zal, menyu, ofitsiant — front-end: mijoz hammasini ko'radi. Oshxona va ombor — back-end: mijoz ko'rmaydi, ammo ovqat shu yerda tayyorlanadi. Full-stack dasturchi ikkala qismni ham biladi. Instagram'da like bosish tugmasi — front-end, like'ni hisoblash va saqlash — back-end.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Internet	Dunyo bo'ylab qurilmalarni bog'laydigan tarmoq
IP manzil	Qurilmaning raqamli manzili (142.250.185.78)
Server	Doim yoqilgan, sayt fayllarini saqlaydigan kompyuter
Klient	So'rov yuboruvchi qurilma yoki brauzer
DNS	Domen nomini IP manzilga aylantiradigan tizim
Domen	Saytning internetdagi nomi (google.com)
Hosting	Sayt fayllari saqlanadigan joy (server)
Request / Response	So'rov / javob
HTTP / HTTPS	Brauzer va server muloqot qoidalari / ularning himoyalangan varianti
Front-end	Brauzerda ishlaydigan, ko'rinadigan qism
Back-end	Serverda ishlaydigan, ko'rinmaydigan qism
Full-stack	Ikkala qismni ham biladigan dasturchi

Bilasizmi?

• Dunyoda 5 milliarddan ortiq odam internetdan foydalanadi.
• IP manzilni yodlash o'rniga domen ishlatilgani uchun youtube.com ni eslab qolish oson.
• Birinchi veb-sayt 1991-yilda ishga tushgan va u saytning o'zi haqida edi.
• Brauzerda bitta sahifa ochilganda ko'pincha o'nlab, ba'zan yuzlab fayl yuklanadi.
• Serverlar uyda emas, maxsus markazlarda (data center) turadi va ular to'xtamay ishlaydi.

Topshiriqlar

1. Domenni qismlarga ajrating oson

www.kun.uz manzilini subdomen, asosiy nom va yuqori daraja domeniga ajrating. Xuddi shuni yana ikkita sayt uchun bajaring.

Kutiladigan natija: uchta saytning to'g'ri ajratilgan qismlari.

2. Bu kim: klient yoki server? oson

Quyidagilarning har biri klientmi yoki servermi, yozing: sizning telefoningiz; Chrome brauzeri; YouTube videolarini saqlaydigan kompyuter; maktab saytini ishlatib turgan kompyuter.

Kutiladigan natija: to'rt javob, har biriga bitta jumlalik sabab.

3. So'rov yo'li chizmasi oson

Daftarga to'rtta quti chizing: Brauzer, DNS, Server, Brauzer. O'qlar bilan ulang va har bir o'qqa nima yuborilishini yozing.

Kutiladigan natija: to'g'ri tartibdagi to'rt bosqich va o'qlar ustidagi yozuvlar.

4. Domen yoki hosting? oson

Quyidagilar domenga yoki hostingga tegishlimi: mysite.uz; saytning rasm fayllari; yillik to'lanadigan nom; fayllar saqlanadigan kompyuter.

Kutiladigan natija: to'rt javob va bir jumlalik izoh.

5. Xatoni toping o'rta

Do'stingiz aytdi: "DNS saytni brauzerga yuboradi, serverga umuman kerak emas". Bu gapdagi xatoni toping va to'g'ri variantini 2-3 jumlada yozing.

Kutiladigan natija: DNS nima qilishi va sahifani aslida kim yuborishi tushuntirilgan.

6. Bashorat qiling o'rta

Agar DNS bir soatga ishlamay qolsa, youtube.com yozganingizda nima bo'ladi? IP manzilni qo'lda yozsangiz-chi? Ikkala holatni yozing va sabab keltiring.

Kutiladigan natija: ikki holat uchun asoslangan javob.

7. DevTools tadqiqoti o'rta

Ixtiyoriy saytni oching, F12 (Mac: Cmd+Option+I) → Network bo'limini tanlang va sahifani yangilang. Nechta fayl yuklanganini sanang va kamida uch xil turini (html, css, js, rasm) toping.

Kutiladigan natija: fayllar soni va uch xil turdagi fayl nomlari.

8. Front yoki back? o'rta

Telegram yoki Instagram uchun 5 tadan funksiya tanlang va har birini front-end yoki back-end ga ajrating. Sabab yozing.

Kutiladigan natija: 10 ta funksiya, har biriga qisqa sabab.

9. Sevimli sayt tahlili qiyin

Sevimli saytingizni tanlang va yozing: (a) domeni qanday tuzilgan; (b) kamida 3 ta front-end va 3 ta back-end funksiyasi; (c) agar terminal bor bo'lsa, nslookup bilan IP manzilini toping.

Kutiladigan natija: yarim sahifalik tahlil.

10. Sahifa yo'lini tushuntiring qiyin

Do'stingizga (internetni bilmaydigan odam) https://mysite.uz yozilganda nima bo'lishini tushuntiruvchi bir sahifalik qo'llanma yozing. Atamalarni (DNS, IP, server, request, response) qo'llang, ammo ularni sodda so'z bilan izohlang.

Kutiladigan natija: 5 qadam, barcha atamalar sodda tushuntirilgan.

11. HTTPS qidiruvi qiyin

Uchta saytni oching: biri HTTPS bilan boshlansa, uni va qulf belgisini toping. Brauzer HTTP (qulfsiz) saytga nima deb ogohlantiradi? Nega parol kiritiladigan joyda faqat HTTPS bo'lishi kerak? Natijani yozing.

Kutiladigan natija: ko'rilgan saytlar ro'yxati va sababning 2-3 jumlalik izohi.

12. Birinchi sahifa: salom.html bonus

Kod muharririda salom.html nomli fayl yarating. Unga <!DOCTYPE html>, <html>, <body> ichida h1 va p yozing. Brauzerda oching, so'ng h1 matnini o'z ismingizga almashtiring va sahifani yangilang.

Kutiladigan natija: brauzerda sizning ismingiz yozilgan sahifa.

O'zingizni tekshiring

1. Internet nima va u qanday qurilmalarni bog'laydi?
2. IP manzil nima uchun kerak?
3. DNS qanday vazifani bajaradi?
4. Domen va hosting o'rtasidagi farq nima?
5. Enter bosilgandan keyin sahifa ekranda paydo bo'lgunga qadar nechta qadam bo'ladi va ular qaysilar?
6. HTTP va HTTPS orasidagi asosiy farq nima?
7. Tugma rangini va parol tekshirishni qaysi tomon (front-end yoki back-end) bajaradi?
8. Full-stack dasturchi kim?

Uyga vazifa

«Mening internetim» (20–30 daqiqa, daftarda yoki matn faylida):

1. O'zingiz yoqtirgan 3 ta saytni yozing va har birining domenini qismlarga (nom va zona) ajrating.
2. Bitta saytni tanlab, sahifa ochilguncha bo'ladigan bosqichlarni o'z so'zingiz bilan 5 ta gapda yozing (brauzer, DNS, server).
3. O'sha saytdan front-end va back-end ga 2 tadan misol yozing.