Dars xulosasi

• if-else ifoda sifatida (Expression): Kotlinda if nafaqat shart tekshiradi, balki natija ham qaytara oladi (val max = if (a > b) a else b).
• Ternar operatori yo'qligi: Java'dagi a ? b : c o'rniga to'g'ridan-to'g'ri if (a) b else c yoziladi.
• when operatori: Java'dagi switch operatorining zamonaviy va kuchaytirilgan ko'rinishi.
• when afzalliklari:
  • break so'zini yozish umuman shart emas;
  • Bir nechta qiymatni vergul bilan tekshirish mumkin (1, 2 -> ...);
  • Oraliqlarni (in 1..10 -> ...) tekshirish mumkin;
  • Ifoda sifatida o'zgaruvchiga qiymat yuklay oladi (val baho = when (ball) { ... }).

Qo'shimcha ma'lumot

Nega when ifoda sifatida ishlatilganda else shart?

Agar val natija = when (kun) { 1 -> "Du", 2 -> "Se" } deb yozsak va kun = 5 bo'lib qolsa, o'zgaruvchiga qanday qiymat yuklash noma'lum bo'ladi. Shu sababli Kotlin kompilyatori xatolik bermasligi uchun majburiy else talab qiladi.

Range (Oraliq) — .. operatori

Kotlinda 1..5 yozuvi 1, 2, 3, 4, 5 sonlarini o'z ichiga olgan oraliqni bildiradi. Shart tekshirishda in 1..5 yoki !in 1..5 (oraliqqa kirmaslik) ko'rinishida qo'llaniladi.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Condition (Shart)	Mantiqiy ifoda (true yoki false)
if-else	Shartli tarmoqlanish operatori
when	Ko'p variantli tanlash operatori
Expression (Ifoda)	Bajarilgach, aniq bir natija (qiymat) qaytaruvchi kod bo'lagi
Range	Sonlar oralig'i (1..100)
else	Yuqoridagi barcha shartlar bajarilmaganda ishga tushuvchi zaxira blok

Bilasizmi?

• Kotlindagi when operatori nafaqat son va matnlarni, balki har qanday murakkab obyektlarni va ularning turlarini (is String, is Int) ham tekshira oladi.
• Android ilovalarida tugma bosilganda qaysi element tanlanganini aniqlashda when (view.id) { ... } eng ko'p ishlatiladigan andoza hisoblanadi.

Topshiriqlar

1. Juft yoki toq oson

Sonning juft yoki toqligini val tur = if (son % 2 == 0) "Juft" else "Toq" shaklida aniqlang. 3 xil son bilan sinang.

Kutiladigan natija: har son uchun to'g'ri javob.

2. Katta son oson

a va b sonlardan kattasini if ifodasi bilan bitta qatorda toping.

Kutiladigan natija: val kattasi = if (a > b) a else b va to'g'ri natija.

3. Fasllar oson

1–4 raqamga qarab fasl nomini when bilan chiqaring. Boshqa son kelsa, «Noto'g'ri fasl raqami» chiqsin.

Kutiladigan natija: 5 ta sinovda to'g'ri javob, jumladan else holati.

4. Kirish ruxsati oson

Yosh 18 dan katta yoki teng bo'lsa «Xush kelibsiz!», aks holda «Kirish taqiqlanadi.» chiqaring.

Kutiladigan natija: 17 va 18 yosh uchun ikki xil natija.

5. Hafta kunlari o'rta

1 dan 7 gacha son bo'yicha hafta kuni nomini when ifodasi bilan val kunNomi ga saqlang.

Kutiladigan natija: 7 ta to'g'ri javob va else uchun «Bunday kun yo'q».

6. Ball → baho o'rta

Ballni when va in oraliqlari bilan bahoga aylantiring: 90–100 → 5, 70–89 → 4, 60–69 → 3, 0–59 → 2.

Kutiladigan natija: 88 → 4, 95 → 5, 59 → 2, 120 → «Noto'g'ri ball».

7. Natijani bashorat qiling o'rta

Ishga tushirmasdan javob bering, keyin tekshiring:

val x = 10
val s = when {
    x > 5 -> "katta"
    x > 0 -> "musbat"
    else -> "boshqa"
}
println(s)

Kutiladigan natija: katta: birinchi to'g'ri shart bajarilgach when to'xtaydi.

8. Bir nechta qiymat o'rta

Oy raqami bo'yicha faslni toping: 12, 1, 2 -> "Qish" kabi vergul bilan bir nechta qiymat yozing.

Kutiladigan natija: 12 ta oy uchun to'g'ri fasl.

9. Xatoni toping qiyin

Bu kod kompilyatsiya bo'lmaydi. Nega? Tuzating:

val ball = 75
val baho = when (ball) {
    in 90..100 -> "A'lo"
    in 70..89 -> "Yaxshi"
}

Kutiladigan natija: sabab: ifoda sifatidagi when da else yo'q; else -> ... qo'shilgan.

10. Svetofor moduli qiyin

Chiroq rangi ("Qizil", "Sariq", "Yashil") va tezlik berilgan. Yashilda tezlik 60 dan oshsa ogohlantirish chiqaring. when ichida if ishlating.

Kutiladigan natija: 4 ta holat uchun to'g'ri ko'rsatma, jumladan noma'lum signal.

11. Mini-kalkulyator qiyin

a = 20.0, b = 5.0 va amal ("+", "-", "*", "/") berilgan. when (amal) bilan natijani hisoblang. b = 0.0 bo'lsa bo'lishda ogohlantirish chiqsin.

Kutiladigan natija: to'rt amal uchun to'g'ri natija va nolga bo'lish holati.

12. Chegirma tizimi bonus

Xarid summasiga qarab chegirmani toping: 100 minggacha 0%, 500 minggacha 5%, 1 milliongacha 10%, undan ko'p 15%. Yakuniy to'lovni chiqaring.

Kutiladigan natija: bir nechta summa uchun to'g'ri chegirma va to'lov.

O'zingizni tekshiring

1. Kotlin'da ternar operator bormi? Uning o'rniga nima ishlatiladi?
2. if ifoda sifatida ishlatilganda else shartmi?
3. when Java'dagi qaysi operator o'rnini bosadi?
4. when da break yozish kerakmi?
5. Oraliq qanday tekshiriladi?
6. when ifoda sifatida ishlatilganda nima majburiy?
7. Argumentsiz when { ... } qachon qulay?

Uyga vazifa

Yosh toifasini aniqlash (when + in), mini-kalkulyator va chegirma tizimi dasturlarini yozing (20–30 daqiqa). To'liq shart: uyga-vazifa.md.