Dars xulosasi

• Kompyuter xotirasidagi ma'lumotlar turli toifalarga bo‘linadi: matn (str), butun son (int), kasr son (float), mantiqiy (bool).
• Har qanday qiymatning turini tekshirish uchun type() funksiyasidan foydalaniladi.
• Oddiy bo‘lish (/) natijasi Python-da har doim kasr son (float) bo‘ladi (masalan, 8 / 2 = 4.0).
• Butun bo‘lish (//) bo‘linmaning faqat butun qismini ajratib oladi (91 // 2 = 45).
• Qoldiqni topish (%) bo‘lishdan ortib qolgan qoldiqni beradi (8 % 3 = 2).
• Darajaga oshirish uchun ikkita yulduzcha (**) ishlatiladi (2 ** 3 = 8).
• Amallarning bajarilish tartibini boshqarish uchun qavslardan ( ... ) foydalaniladi.

Qo'shimcha ma'lumot

Nega oddiy bo‘lish (/) har doim float qaytaradi?

Ko‘pgina boshqa dasturlash tillarida (C, Java) ikkita butun sonni bo‘lsangiz, natija ham butun son bo‘lib qoladi va kasr qismi yo‘qoladi (7 / 2 = 3 bo‘lib qolishi mumkin). Python 3 dasturchilarni kutilmagan xatolardan asrash uchun oddiy bo‘lishda (/) har doim aniq kasr son (float) qaytarish qoidasini kiritgan: 7 / 2 = 3.5. Agar sizga faqat butun qism kerak bo‘lsa, maxsus // operatoridan foydalanasiz.

Qoldiqli bo‘lish (%) amaliyotda nima uchun kerak?

Qoldiq amali backend dasturlashda juda ko‘p amaliy vazifalarni hal qiladi:

1. Juft va toqlikni aniqlash: Har qanday sonni 2 ga bo‘lgandagi qoldiq 0 bo‘lsa juft, 1 bo‘lsa toq (n % 2).
2. Vaqt va o‘lchov birliklarini ajratish: Masalan, 125 sekundni daqiqa va sekundga ajratish: daqiqa = 125 // 60 (2 daqiqa), sekund = 125 % 60 (5 sekund).
3. Sahifalash (Pagination): Foydalanuvchilarga ma'lumotlarni 10 tadan qilib ko‘rsatishda sahifalar sonini hisoblash.

Mantiqiy toifa (bool) haqida

bool toifasi ingliz matematigi Jorj Bul (George Boole) sharafiga nomlangan. Unda bor-yo‘g‘i ikkita qiymat mavjud: True (rost) va False (yolg‘on). E'tibor bering, Python-da ular katta harf bilan boshlanadi. Agar kichik harf bilan true deb yozsangiz, xatolik yuz beradi.

Odatiy xatolar

• Nolga bo‘lish xatosi: 10 / 0 yoki 10 // 0 — bu ZeroDivisionError: division by zero xatosiga olib keladi. Kompyuterda nolga bo‘lish mumkin emas!
• Vergul va nuqta adashishi: Kasr sonlar vergul bilan emas, nuqta bilan yoziladi: 3.14 (to‘g‘ri), 3,14 (xato, bu kortej deb tushuniladi).
• Toifalarni aralashtirish: Matn va sonni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘shib bo‘lmaydi: "Yoshim: " + 15 xato beradi (TypeError).

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
int (integer)	Butun sonlar toifasi (10, -5, 0)
float	O‘nli kasr sonlar toifasi (3.14, 0.5)
str (string)	Belgilar ketma-ketligi, matn toifasi ("Salom")
bool (boolean)	Mantiqiy toifa (True yoki False)
type()	Qiymat yoki o‘zgaruvchining toifasini aniqlovchi funksiya
Operator	Amallarni bajaruvchi maxsus belgi (+, -, *, //, %)
Operand	Operator qaysi qiymatlar ustida ishlasa, o‘sha qiymatlar
Butun bo‘lish (//)	Bo‘linmaning faqat butun qismini oluvchi operator
Qoldiq (%)	Butun sonli bo‘lishdan hosil bo‘lgan qoldiq operatori
Daraja (**)	Sonni darajaga oshiruvchi operator (2 ** 3 = 8)

Bilasizmi?

• Pythonda butun sonlarning (int) maksimal chegarasi yo‘q! Boshqa tillarda 2 milliarddan oshganda sonlar sig‘may qoladi, Python esa kompyuteringiz xotirasi yetguncha istalgancha katta sonlarni hisoblay oladi (masalan, 2 ** 1000).
• Butun bo‘lish (//) manfiy sonlarda pastga qarab yaxlitlaydi: masalan -7 // 2 natijasi -3 emas, balki -4 bo‘ladi!
• Dasturlashda mantiqiy amallar kompyuter mikrosxemalaridagi tranzistorlarning yoniq (1 - True) yoki o‘chiq (0 - False) holatiga to‘liq mos keladi.

Topshiriqlar

1. Toifani aniqlash oson

Quyidagi qiymatlarning har birini type() funksiyasiga berib, toifasini konsolga chiqaring: 100, 3.1415, "Muhammad al-Xorazmiy", True. Kutiladigan natija:

<class 'int'>
<class 'float'>
<class 'str'>
<class 'bool'>

2. Oddiy hisoblagich oson

Ikkita son berilgan: 45 va 15. Ularning yig‘indisi, ayirmasi va ko‘paytmasini hisoblab chiqaring. Kutiladigan natija:

Yig'indi: 60
Ayirma: 30
Ko'paytma: 675

3. Ikkita bo‘lish farqi oson

91 sonini 8 ga oddiy bo‘ling (/) va 2 ga butun bo‘ling (//). Natijalarni alohida qatorlarda chiqaring. Kutiladigan natija:

Oddiy bo'lish: 11.375
Butun bo'lish: 45

4. Kvadrat va kub oson

7 sonining kvadrati (7 ** 2) va kubini (7 ** 3) hisoblab, konsolga chiqaring. Kutiladigan natija:

Kvadrati: 49
Kubi: 343

5. Qoldiqni topish o'rta

29 sonini 4 ga bo‘lgandagi qoldiqni % operatori orqali hisoblang va natijani quyidagicha chiqaring: 29 ni 4 ga bo'lganda qoldiq: ...Kutiladigan natija: 29 ni 4 ga bo'lganda qoldiq: 1

6. Sekundlarni daqiqaga aylantirish o'rta

Berilgan 350 sekund necha daqiqa va necha sekund bo‘lishini // va % amallari orqali aniqlang. Kutiladigan natija: 350 sekund = 5 daqiqa va 50 sekund

7. Amallar tartibi o'rta

Quyidagi ifodaning natijasini avval qo‘lda hisoblang, keyin Python-da tekshiring: natija = (15 + 5) * 2 - (30 // 4)Kutiladigan natija: 33

8. Juft yoki toqlik tekshiruvi o'rta

Har qanday sonning juft yoki toqligini aniqlash uchun uni 2 ga bo‘lgandagi qoldig‘i tekshiriladi. 48 va 77 sonlarini 2 ga bo‘lgandagi qoldiqlarini hisoblang. Kutiladigan natija:

48 ning 2 ga qoldig'i: 0
77 ning 2 ga qoldig'i: 1

9. Kassa qaytimini hisoblash qiyin

Xaridor narxi 64 000 so‘mlik mahsulot sotib oldi va kassaga 100 000 so‘m berdi. Qaytim summasini hisoblang hamda uni 10 000 so‘mlik va 1 000 so‘mlik pullarga ajrating. Kutiladigan natija:

Umumiy qaytim: 36000 so'm
10000 so'mliklar: 3 ta
1000 so'mliklar: 6 ta

10. O‘rtacha ball hisobi qiyin

O‘quvchining 4 ta fan bo‘yicha to‘plagan ballari: 85, 90, 78, 95. Ularning umumiy yig‘indisi va o‘rtacha arifmetik qiymatini (kasr son ko‘rinishida) hisoblovchi dastur yozing. Kutiladigan natija:

Umumiy ball: 348
O'rtacha ball: 87.0

11. Kun, soat va daqiqa konverteri bonus

Katta vaqt oraliqlarini hisoblash backend tizimlarida (server uptime) juda muhim. 10 000 daqiqa necha kun, necha soat va necha daqiqa ekanligini hisoblab beruvchi mukammal dastur tuzing. Kutiladigan natija: 10000 daqiqa = 6 kun, 22 soat va 40 daqiqa

O'zingizni tekshiring

1. Pythonda oddiy bo‘lish (/) va butun bo‘lish (//) o‘rtasida qanday asosiy farq bor?
2. type() funksiyasiga type(15.0) berilsa, qanday toifa qaytadi va nega?
3. Qoldiqni topish (%) operatoridan hayotiy tizimlarda qanday maqsadlarda foydalaniladi?
4. Nega 10 / 0 amalini bajarganda xatolik yuz beradi?
5. 2 ** 4 amali nimani anglatadi va natijasi nechchi bo‘ladi?
6. Mantiqiy toifadagi True va False qiymatlari nima uchun qo‘shtirnoqsiz yoziladi?

Uyga vazifa

1. Shaxsiy kompyuteringizda arifmetika.py faylini oching.
2. Unda quyidagi amallarni bajaring:
   • Tomonlari 15 va 8 bo‘lgan to‘g‘ri to‘rtburchakning yuzi va perimetrini hisoblang;
   • 4500 sekund necha soat, necha daqiqa va necha sekund bo‘lishini aniqlang;
   • 3 ** 5 amali natijasini ekranga chiqaring.
3. Barcha natijalarni izohli qilib print() orqali konsolda ko‘rsating.