Dars xulosasi

• Indekslash (Indexing) — satrdagi har bir belgining o'z tartib raqami bor.
  • Musbat indekslar chapdan boshlanadi: 0, 1, 2, ...
  • Manfiy indekslar o'ngdan (oxiridan) boshlanadi: -1, -2, -3, ... (s[-1] — doim oxirgi belgi).
• Qirqib olish (Slicing) — satr[start : stop : step]
  • start — boshlang'ich indeks (kiradi);
  • stop — tugash indeksi (kirmaydi!);
  • step — qadam miqdori ([::-1] — satrni teskari o'giradi).
• Asosiy satr metodlari:
  • .upper() — barcha harflarni KATTA qiladi;
  • .lower() — barcha harflarni kichik qiladi;
  • .capitalize() — faqat eng birinchi harfni katta qiladi;
  • .title() — har bir so'zning birinchi harfini katta qiladi.

Qo'shimcha ma'lumot

Slicing formulalari

Kod	Ma'nosi	Natija ("Backend")
s[0]	Eng birinchi belgi	'B'
s[-1]	Eng oxirgi belgi	'd'
s[:4]	Boshidan 4-indeksgacha	'Back'
s[4:]	4-indeksdan oxirigacha	'end'
s[::2]	2 qadam bilan (juft o'rinlar)	'Bcen'
s[::-1]	Butunlay teskari tartib	'dnekcaB'

Metodlar asl satrni o'zgartiradimi?

Yo'q! String immutable bo'lgani sababli, s.upper() chaqirilganda s o'zgarib qolmaydi, balki natija sifatida yangi o'zgartirilgan satr qaytadi. Uni saqlash uchun yangi o'zgaruvchiga tenglash lozim: yangi = s.upper().

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Index (Indeks)	Belgining satrdagi 0 dan boshlanuvchi tartib o'rni
Slicing (Kesish)	Satrdan oraliq qismni [start:stop:step] orqali ajratib olish
Step (Qadam)	Harflarni nechtadan tashlab o'tish miqdori
Method (Metod)	Muayyan obyektga biriktirilgan va uning ustida amal bajaruvchi funksiya
Palindrome	To'g'ri va teskari o'qilganda bir xil bo'ladigan so'z (masalan: radar, non)

Bilasizmi?

• Pythonda manfiy indekslash (-1) juda qulay imkoniyatdir. Ko'pgina boshqa dasturlash tillarida (C++, Java) oxirgi harfni olish uchun s[s.length() - 1] deb yozish shart.
• Slicing amali satr chegarasidan chiqib ketganda (masalan "Salom"[0:100]) xatolik bermaydi, boricha qirqib oladi!

Topshiriqlar

1. Birinchi va oxirgi belgi oson

word = "Python" ning birinchi va oxirgi harfini indeks bilan chiqaring. Kutiladigan natija: P va n.

2. So‘zning o‘rtasi oson

matn = "Dasturlash" dan [3:7] qismini chiqaring. Kutiladigan natija: turl

3. Teskari o‘girish oson

shahar = "Toshkent" ni [::-1] bilan teskari chiqaring. Kutiladigan natija: tnekhsoT

4. Katta va kichik oson

fayl = "readme.txt" ni upper() bilan, login = "ADMINISTRATOR" ni lower() bilan chiqaring. Kutiladigan natija: README.TXT va administrator.

5. Har bir so‘z bosh harfda o'rta

kitob = "alisher navoiy xamsa" ni title() bilan chiqaring. capitalize() natijasi bilan solishtiring. Kutiladigan natija: Alisher Navoiy Xamsa va Alisher navoiy xamsa.

6. Ismni tozalash o'rta

ism = "dAvRoN". Uni Davron ko‘rinishiga keltiring. Kutiladigan natija: Davron

7. Bu kod nima chiqaradi? o'rta

w = "Backend"
print(w[:4], w[4:], w[-1], w[::3])

Avval bashorat qiling, keyin tekshiring. Kutiladigan natija: Bashoratingiz va haqiqiy natija.

8. Har ikkinchi harf o'rta

alfabit = "abcdefghijklmnop" dan [::2] bilan har ikkinchi harfni oling. Kutiladigan natija: acegikmo

9. Fayl kengaytmasi qiyin

fayl = "rasm.png". Manfiy indeksli slicing bilan oxirgi 3 belgini (kengaytmani) va nuqtagacha bo‘lgan nomni chiqaring. Kutiladigan natija: png va rasm.

10. Palindrom tekshiruvi qiyin

Foydalanuvchi so‘z kiritadi. [::-1] va if/else bilan palindrom ekanini tekshiring (radar, kiyik, non). Katta-kichik harf farq qilmasin (lower()). Kutiladigan natija: Radar -> Palindrom, Python -> Palindrom emas.

11. Xatoni toping qiyin

s = "Python"
print(s[6])
s.upper()
print(s)

Bu kodda 2 ta muammo bor: biri xato beradi, ikkinchisi kutilgan PYTHON ni chiqarmaydi. Tuzating. Kutiladigan natija: n va PYTHON.

12. Mirror string bonus

Matnning birinchi yarmini o‘z holicha, ikkinchi yarmini teskari tartibda ulab chiqaring (len() va // dan foydalaning). Masalan: "Dasturchi". Kutiladigan natija: Dastihcru

O'zingizni tekshiring

1. Pythonda indeks nechadan boshlanadi? Oxirgi belgining manfiy indeksi qanday?
2. Slicing shaklidagi 3 qismni ayting.
3. [1:4] da 4-indeksdagi belgi nega kirmaydi?
4. [::-1] nima qiladi?
5. title() va capitalize() farqi nimada?
6. Nega s.upper() dan keyin s o‘zgarmaydi?

Uyga vazifa

1. slicing_mashq.py: word = "Backend" uchun [1:4], [:3], [3:], [::2], [::-1] natijalarini chiqaring.
2. "ozbekiston respublikasi" ni 4 ta metod bilan alohida qatorlarda chiqaring.
3. Kiritilgan so‘zning palindrom ekanini [::-1] bilan tekshiring.