Dars xulosasi

• Barcha Excel formulalari = (tenglik) belgisi bilan boshlanadi.
• Nisbiy murojaat (A1) formulani pastga yoki yonga tortganda katak manzillarini birgalikda siljitadi.
• Absolut murojaat ($A$1, F4 tugmasi) katak manzilini muzlatib qo'yadi va formulani ko'chirganda manzil o'zgarmaydi.
• Asosiy statistik funksiyalar: SUM (yig'indi), AVERAGE (o'rtacha qiymat), COUNT (sonli kataklar soni), COUNTA (bo'sh bo'lmagan kataklar soni), MIN va MAX.
• Shartli funksiyalar: IF (mantiqiy tarmoqlanish), COUNTIF (shartga mos qatorlarni sanash), SUMIF (shartga mos qatorlarni qo'shish).
• XLOOKUP zamonaviy funksiyasi bir jadvaldagi ma'lumotni kalit ustun orqali boshqa jadvaldan tezkor va xatosiz qidirib topish imkonini beradi.
• Formulalardagi keng tarqalgan xatolar: #VALUE! (matn va son aralashishi), #N/A (qiymat topilmasligi), #REF! (katak o'chirilishi), #DIV/0! (nolga bo'lish).

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. F4 tugmasining sehrli imkoniyatlari

Formulada katak manzilini yozgandan keyin F4 tugmasini ketma-ket bosish orqali manzil turini o'zgartirish mumkin:

1. A1 — Nisbiy (nusxalanganda qator ham, ustun ham o'zgaradi).
2. $A$1 — To'liq absolut (qator ham, ustun ham qotirilgan).
3. A$1 — Aralash (qator qotirilgan, ustun erkin).
4. $A1 — Aralash (ustun qotirilgan, qator erkin).

2. COUNT vs COUNTA farqi

Ko'pchilik yangi tahlilchilar xodimlarning ismlarini sanash uchun =COUNT(A2:A20) deb yozib, natija 0 chiqqanda hayron qolishadi!

• COUNT — faqat raqamlar yozilgan kataklarni taniydi.
• COUNTA (Count All) — katakda matn, belgi yoki raqam bo'lishidan qat'i nazar, bo'sh bo'lmagan barcha yozuvlarni sanaydi. Shuning uchun ismlar, shaharlar va telefonlarni sanashda doim COUNTA ishlatiladi.

3. Nega XLOOKUP VLOOKUP'dan ancha ustun?

O'n yillar davomida Excelda VLOOKUP ishlatilgan, ammo uning jiddiy kamchiliklari bor edi:

1. VLOOKUP faqat o'ng tomonga qaray oladi. Agar qidirilayotgan kalit ID o'ngda, kerakli ma'lumot chapda bo'lsa, u ishlamaydi.
2. VLOOKUP ustun raqamini (1, 2, 3...) talab qiladi. Agar jadvalga yangi ustun qo'shilsa, barcha formulalar buzilib ketadi. XLOOKUP da esa bu muammolar yo'q: u chapga ham, o'ngga ham qidiradi, ustun raqamini talab qilmaydi va qiymat topilmaganda o'rniga nima chiqishini ([if_not_found]) bitta argument bilan hal qiladi!

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Relative Reference (Nisbiy)	Formulani nusxalaganda avtomatik siljiydigan katak manzili (A1).
Absolute Reference (Absolut)	Formulani nusxalaganda o'zgarmay qotib turadigan manzil ($A$1).
SUM	Berilgan kataklar oralig'idagi barcha sonlarning umumiy yig'indisi.
AVERAGE	Berilgan oraliqdagi sonlarning o'rtacha arifmetik qiymatini hisoblovchi funksiya.
COUNT	Diapazondagi faqat sonli qiymatga ega kataklar sonini hisoblaydi.
COUNTA	Diapazondagi bo'sh bo'lmagan barcha (matn va sonli) kataklarni sanaydi.
IF	Berilgan mantiqiy shart to'g'ri (TRUE) yoki noto'g'ri (FALSE) ekanligiga qarab harakat qiladi.
COUNTIF	Faqat berilgan shartga to'g'ri keluvchi kataklar sonini hisoblovchi funksiya.
SUMIF	Faqat belgilangan mezonni qanoatlantiruvchi qatorlar qiymatini qo'shuvchi funksiya.
XLOOKUP	Bitta jadvaldagi kalit orqali ikkinchi jadvaldan kerakli ma'lumotni tortib keluvchi funksiya.

---

Bilasizmi?

• Excel formulalarida funksiya nomlari lotin harflarida katta yoki kichik yozilishidan qat'i nazar bir xil ishlaydi (masalan: =sum(A1:A5) va =SUM(A1:A5)).
• Excelda bir formulaning ichiga 64 tagacha ichma-ich IF operatorini joylashtirish mumkin, ammo zamonaviy tahlilda buning o'rniga IFS yoki SWITCH funksiyalaridan foydalanish tavsiya etiladi.
• Excel formulasidagi xatoni bosqichma-bosqich tekshirish uchun Formulas > Evaluate Formula vositasi mavjud bo'lib, u formulani qadamma-qadam ochib beradi.
• Zamonaviy XLOOKUP funksiyasi Microsoft tomonidan 2019 yilda e'lon qilingan va Excelning eng mashhur yangilanishlaridan biriga aylangan.

---

Topshiriqlar

1. Nisbiy va absolut manzil oson

Formuladagi $B$5 va B5 o'rtasidagi farqni tushuntiring. Formulani 2 qator pastga nusxalasak, ularning har biri qanday ko'rinishga keladi? Kutiladigan natija: Ikkala manzilning nusxalangandan keyingi holati haqida qisqa javob.

2. SUM va AVERAGE qo'llash oson

Excelda 5 ta fandan olgan baholaringizni yozing (85, 90, 78, 95, 88). Formulalar yordamida:

• Ularning umumiy yig'indisini (SUM);
• O'rtacha bahoingizni (AVERAGE) hisoblang. Kutiladigan natija: Baholar jadvali va ikkita tayyor formula natijasi.

3. COUNT va COUNTA ni tekshirish oson

Bitta ustunda 4 ta o'quvchi ismi va 3 ta raqam bor (jami 7 ta qator). Ushbu ustunga =COUNT() va =COUNTA() formulalarini qo'llaganingizda qanday natijalar chiqadi? Kutiladigan natija: Ikkala funksiyaning natijaviy sonlari va nima sababdan shunday bo'lgani.

4. Oddiy IF funksiyasi oson

Katakda harorat qiymati (B2=32) yozilgan. Agar harorat 30 dan katta bo'lsa "Issiq", aks holda "Mo'tadil" deb chiqaruvchi formula yozing. Kutiladigan natija: To'g'ri tuzilgan IF formulasi.

5. Absolut manzil bilan hisoblash o'rta

Do'konda tovarlar narxi dollarda ko'rsatilgan. H1 katagida dollar kursi: 12 800 yozilgan. Barcha tovarlarning so'mdagi narxini hisoblovchi formulani yozing (absolut murojaatdan foydalaning). Kutiladigan natija: Kurs qotirilgan ($H$1) to'g'ri formula.

6. COUNTIF bilan davomatni sanash o'rta

Sinf davomati jadvalida o'quvchilar holati "Bor" yoki "Yo'q" deb belgilangan. Bir kunda darsga nechta o'quvchi kelganini hisoblovchi COUNTIF formulasini yozing. Kutiladigan natija: Shartli hisoblash formulasi.

7. SUMIF bilan toifaviy daromad o'rta

Kompaniyaning 10 ta sotuv tranzaksiyasi jadvalidan faqat "Noutbuk" mahsulotidan tushgan umumiy summani hisoblovchi SUMIF formulasini tuzing. Kutiladigan natija: SUMIF ning 3 ta argumenti to'g'ri qo'llangan formula.

8. XLOOKUP orqali narxni topish qiyin

A ustunida Mahsulot ID si (ID-105) berilgan. Narxlar ro'yxati Narxlar varag'idagi A ustunida (ID) va B ustunida (Narx) joylashgan. XLOOKUP orqali narxni asosiy jadvalga tortib keluvchi formulani yozing. Agar ID topilmasa, "Mavjud emas" deb chiqsin. Kutiladigan natija: To'liq 4 argumentli XLOOKUP formulasi.

9. Formula xatoligini tuzatish qiyin

Foydalanuvchi quyidagi formulani yozdi va #VALUE! xatosini oldi: =A2 * B2, bunda A2 katagida 15 dona, B2 da esa 4000 yozilgan edi. Ushbu xatolik sababini tushuntiring va uni tuzatishning to'g'ri yo'lini ko'rsating. Kutiladigan natija: Xatolik tahlili va to'g'rilangan amaliy yechim.

10. Mini-loyiha: Baholash tizimi formulalari bonus

O'quv markazi uchun 8 nafar o'quvchining sinov ballari jadvalini tuzing:

• O'rtacha ballni hisoblang (AVERAGE);
• Eng yuqori ballni toping (MAX);
• IF orqali 70 dan yuqori ballga "Grant", aks holda "Kontrakt" yozing;
• COUNTIF orqali nechta o'quvchi "Grant" olganini alohida katakda hisoblang. Kutiladigan natija: Barcha 4 ta formulani o'z ichiga olgan to'liq ishchi hisobot.

---

O'zingizni tekshiring

1. Formulalarda absolut murojaat ($A$1) qachon va nima uchun qo'llaniladi?
2. COUNT va COUNTA funksiyalarining eng asosiy farqi nimada?
3. IF funksiyasining sintaksisi qanday 3 ta argumentdan iborat?
4. SUMIF funksiyasidagi uchinchi argument nima vazifani bajaradi?
5. XLOOKUP funksiyasining VLOOKUP ga nisbatan qanday afzalliklari bor?
6. Excelda #DIV/0! xatoligi nimani bildiradi va u qachon yuz beradi?

---

Uyga vazifa

Excelda 6 ta o'quvchining 3 ta imtihon bo'yicha ballari jadvalini tuzing.

1. Har bir o'quvchining umumiy yig'indisini (SUM) va o'rtacha ballini (AVERAGE) hisoblang.
2. IF yordamida o'rtacha bali 80 dan oshganlarga "A'lochi", qolganlarga "Yaxshi" deb belgilang.
3. COUNTIF orqali sinfda nechta "A'lochi" borligini hisoblang.