---

Dars xulosasi

• Linuxda diskdagi dastur xotiraga yuklanib, protsessor tomonidan bajarila boshlaganda «jarayon» (process) deb ataladi va unga noyob PID raqami beriladi.
• Tizimdagi eng birinchi ota jarayon — PID 1 bo'lib, zamonaviy Linuxda u systemd deb ataladi.
• Jarayonlar ikki rejimda ishlaydi: Oldingi (Foreground — terminalni band qiladi) va Fon (Background — & belgisi bilan erkin fonda ishlaydi).
• Ctrl + Z jarayonni to'xtatadi, bg fon rejimida davom ettiradi, jobs ularni ko'rsatadi, fg esa yana terminalga qaytaradi.
• Jarayonlar holatlari: R (Running), S (Sleeping), D (Disk kutish), T (Stopped), Z (Zombie).
• Jarayonga ta'sir o'tkazish signallar orqali bo'ladi: SIGTERM (15 — xavfsiz to'xtatish), SIGKILL (9 — majburiy yo'q qilish), SIGINT (2 — Ctrl+C).
• Serverdagi doimiy xizmatlar (daemons) systemctl utilitasi orqali boshqariladi (start, stop, restart, status, enable).

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. PID 1 va Ota-Bola (Parent-Child) munosabatlari

Linuxda jarayonlar daraxtsimon ierarxiyada rivojlanadi (pstree buyrug'i buni ajoyib ko'rsatadi). Har bir jarayon boshqa bir jarayonning «bolasi» (child) hisoblanadi. Agar siz terminalda ls deb yozsangiz:

1. Shell (bash) o'zining nusxasini klonlaydi (fork).
2. Yangi paydo bo'lgan bola jarayon ls kodini o'ziga yuklaydi (exec).
3. Ishini tugatgach, ota jarayonga chiqish kodini (exit code) topshiradi va xotirani bo'shatadi.

2. Zombie (Z) jarayon nima va undan qanday qutulish mumkin?

Ba'zan bola jarayon o'z vazifasini tugatadi, lekin ota jarayon boshqa ish bilan band bo'lib, bolaning chiqish hisobotini qabul qilmaydi. Bu holatda bola jarayon xotiradan deyarli resurs olmaydi, lekin jarayonlar jadvalida (Process Table) «Zombie» (Z) bo'lib turadi. Zombi jarayonni kill -9 bilan o'ldirib bo'lmaydi (chunki u allaqachon o'lgan!). Undan qutulishning yagona yo'li — uning ota jarayonini to'xtatish yoki qayta ishga tushirishdir.

3. Nice va Renice: Nega -20 eng yuqori?

Unix mualliflari bu tizimni «odob-axloq» (niceness) konsepsiyasi asosida yaratishgan:

• Agar siz o'ta odobli («nice») bo'lsangiz (+19), o'z protsessor navbatingizni boshqalarga berib yuborasiz va eng oxirida ishlaysiz.
• Agar siz «odobli bo'lmasangiz» (-20), barcha navbatlarni yorib o'tib, protsessorni o'zingizga qaratib olasiz! Shuning uchun manfiy qiymatlarni (ustuvorlikni oshirish) faqatgina root administratori qo'ya oladi.

4. systemctl enable va systemctl start farqi

DevOps amaliyotida eng ko'p uchraydigan adashish:

• systemctl start app: Hozir ishga tushiradi, lekin server o'chib yonsa, qayta ishlamaydi.
• systemctl enable app: Server har safar yoqilganda avtomatik ishga tushishini sozlaydi (/etc/systemd/system da havola yaratadi), lekin hozirning o'zida uni yoqmaydi.
• Ikkalasini birvarakayiga bajarish: sudo systemctl enable --now app.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Process (Jarayon)	Operativ xotiraga yuklangan va CPU tomonidan bajarilayotgan faol dastur.
PID (Process ID)	Operatsion tizim tomonidan har bir jarayonga beriladigan noyob raqamli identifikator.
PPID (Parent PID)	Joriy jarayonni ishga tushirgan ota jarayonning identifikatori.
Daemon	Foydalanuvchi aralashuvisiz fonda doimiy ishlaydigan tizim xizmati (masalan, sshd, nginx).
Systemd	Zamonaviy Linux distributivlarida barcha xizmatlar va tizim resurslarini boshqaruvchi asosiy init tizimi.
SIGTERM (Signal 15)	Dasturga ma'lumotlarni saqlab, xavfsiz va toza yopilishni so'rovchi standart signal.
SIGKILL (Signal 9)	Yadro darajasida jarayonni ogohlantirishsiz darhol yo'q qiluvchi majburiy signal.
Nice value	Jarayonning CPU navbatidagi ustuvorlik darajasini belgilovchi son (-20 dan +19 gacha).
Load Average	Ma'lum vaqt oralig'ida (1, 5, 15 daqiqa) CPU navbatida kutayotgan jarayonlar o'rtacha soni.

---

Bilasizmi?

• Linuxda bir vaqtning o'zida yuzlab va minglab jarayonlar mavjud bo'lsa-da, ko'p yadroli zamonaviy protsessorlar vaqtni millisekundlarga bo'lib (time-sharing) ularni parallel bajargandek taassurot qoldiradi.
• htop utilitasida klaviaturadagi F9 tugmasini bossangiz, istalgan jarayonga yuborish mumkin bo'lgan barcha 64 xil Unix signallari menyusi ochiladi.
• Eng mashhur «fork bomb» buyrug'i (:(){ :|:& };:) cheksiz ravishda o'z-o'zini klonlaydigan jarayonlarni yaratib, butun kompyuterni bir necha soniyada to'xtatib qo'yishi mumkin.

---

Topshiriqlar

1. Tizimdagi o'z jarayonlaringizni ko'rish oson

ps buyrug'ini bajaring va faqat joriy terminalingizda ishlab turgan jarayonlar va ularning PID raqamini aniqlang. Kutiladigan natija: Ekranda bash va ps jarayonlari ro'yxati chiqadi.

2. Real vaqtli monitoringni ochish oson

Terminalda top buyrug'ini ishga tushiring, umumiy RAM hajmi va CPU yuklamasini ko'ring, so'ngra q tugmasini bosib chiqing. Kutiladigan natija: Real vaqt rejimida yangilanib turuvchi tizim paneli ko'rinadi.

3. Fon rejimida jarayon ishga tushirish oson

Buyruq oxiriga & belgisini qo'yib, sleep 120 & jarayonini ishga tushiring va unga qanday job raqami hamda PID berilganini ko'ring. Kutiladigan natija: Ekranda [1] 12345 ko'rinishidagi yozuv paydo bo'ladi va terminal bo'sh qoladi.

4. Fon jarayonlari ro'yxatini ko'rish oson

jobs buyrug'i yordamida fonda ishlab turgan vazifalar ro'yxatini va ularning holatini ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: [1]+ Running sleep 120 & holati aks etadi.

5. Jarayonni qidirish va to'xtatish o'rta

ps aux | grep sleep orqali yuqoridagi jarayonning PID raqamini aniqlang va kill [PID] buyrug'i orqali uni xavfsiz to'xtating. Kutiladigan natija: Jarayon muvaffaqiyatli to'xtatiladi va jobs da «Terminated» xabari chiqadi.

6. Jarayonni oldingi rejimga qaytarish o'rta

sleep 60 & ni ishga tushiring, so'ngra fg %1 buyrug'i yordamida uni terminalning oldingi (foreground) rejimiga olib chiqing va Ctrl+C bilan to'xtating. Kutiladigan natija: Fon jarayoni yana faol terminal oynasiga qaytadi.

7. Tizim xizmati holatini tekshirish o'rta

systemctl status systemd-journald buyrug'ini bajarib, tizim log xizmatining faol (active/running) ekanligini tekshiring. Kutiladigan natija: Yashil rangda «active (running)» statusi ko'rinadi.

8. Past ustuvorlik bilan jarayon ochish o'rta

nice -n 19 sleep 100 & buyrug'i orqali eng past ustuvorlikdagi fon jarayonini yarating va ps -o pid,ni,cmd orqali uning nice qiymati 19 ekanligini tekshiring. Kutiladigan natija: Jarayon ro'yxatida NI ustuni 19 ekanligi tasdiqlanadi.

9. Barcha bir xil jarayonlarni birdaniga to'xtatish qiyin

Bir vaqtda 3 ta sleep 500 & jarayonini ishga tushiring, so'ngra killall sleep yagona buyrug'i bilan ularning barchasini to'xtating. Kutiladigan natija: Barcha 3 ta sleep jarayoni bir vaqtning o'zida yopiladi.

10. Eng ko'p RAM yeyayotgan jarayonlarni aniqlash qiyin

ps aux --sort=-%mem | head -n 6 buyrug'ini ishga tushirib, tizimda eng ko'p operativ xotira sarflayotgan TOP-5 ta jarayonni aniqlang. Kutiladigan natija: Xotira iste'moli bo'yicha eng yuqori jarayonlar ro'yxati saralanib chiqadi.

11. O'z systemd xizmatini yozish (Tadqiqot) bonus

/etc/systemd/system/ katalogida myservice.service faylining umumiy tuzilishini ([Unit], [Service], [Install]) o'rganing va oddiy skriptni tizim xizmati ko'rinishida qanday sozlash mumkinligini tahlil qiling. Kutiladigan natija: Systemd unit fayllarining asosiy arxitekturasi va parametrlari tushuniladi.

---

O'zingizni tekshiring

1. Diskdagi dastur bilan operativ xotiradagi jarayonning farqi nimada?
2. Nima uchun kill -9 signalidan doimiy foydalanish tavsiya etilmaydi?
3. top panelida «load average» nimani ifodalaydi?
4. systemctl restart bilan systemctl reload ning qanday farqi bor?
5. jobs va ps buyruqlarining asosiy farqi nimada?

---

Uyga vazifa

1. O'z tizimingizda top yoki htop dasturini oching va tizimda jami nechta jarayon ishlab turgani, ulardan nechtasi «running» holatida ekanini daftaringizga yozing.
2. Terminalda cron xizmatining holatini systemctl status cron (yoki crond) orqali tekshiring.
3. 2 ta sleep 300 & jarayonini ishga tushirib, ularni killall yordamida to'xtatish amaliyotini bajaring (taxminiy vaqt: 25 daqiqa).