---

Dars xulosasi

• Linuxda barcha qattiq disklar va bo'limlar /dev katalogida blokli qurilma fayli sifatida taqdim etiladi (/dev/sda, /dev/nvme0n1).
• df -h buyrug'i butun fayl tizimi bo'yicha umumiy, ishlatilgan va bo'sh disk joyini qulay o'lchov birliklarida (GB, MB) ko'rsatadi.
• du -sh * buyrug'i joriy papkadagi har bir alohida katalog va fayl qancha joy egallab turganini hisoblab beradi.
• Windows'dagi disklarga harf berish (masalan, D:\) tizimidan farqli ravishda, Linuxda tashqi disklar fayl tizimi daraxtidagi papkaga ulanadi (Mount point).
• Linuxda dasturlar markazlashtirilgan repozitoriylardan paket menejerlari orqali (Debian/Ubuntu'da apt, RHEL/Fedora'da dnf, Alpine'da apk) xavfsiz o'rnatiladi.
• apt update paketlarning eng yangi versiyalar ro'yxatini yuklab olsa, apt upgrade tizimdagi dasturlarni yangilaydi, apt install esa yangi dastur o'rnatadi.
• apt remove faqat dastur binar fayllarini o'chirsa, apt purge uning barcha konfiguratsiya fayllari bilan birga butunlay yo'q qiladi.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Ext4, XFS va Btrfs: Qaysi fayl tizimi yaxshiroq?

Linuxda turli maqsadlar uchun turli fayl tizimlari yaratilgan:

• ext4 (Fourth Extended Filesystem): Ubuntu va ko'plab distributivlarning standarti. O'n yillik tajribadan o'tgan, o'ta ishonchli va barqaror.
• XFS: Red Hat Enterprise Linux (RHEL) standarti. Katta hajmdagi ma'lumotlar bazalari va gigant fayllar bilan ishlashda eng yuqori unumdorlikni beradi.
• Btrfs (B-tree FS): Snapshot (bir zumlik nusxalar) olish, xatolarni o'zi tuzatish (self-healing) va disk massivlarini birlashtirish imkonini beruvchi zamonaviy fayl tizimi.

2. Disk to'lib qolganda DevOps muhandisi nima qiladi?

Serverda disk 100% to'lib qolsa, ma'lumotlar bazasi to'xtaydi, veb-sayt ishlamay qoladi. Bunday holatda «birinchi yordam» qoidalari:

1. df -h bilan qaysi bo'lim (odatda / yoki /var) to'lganini aniqlang.
2. sudo du -sh /var/* | sort -h orqali aynan qaysi papka shishib ketganini toping.
3. Ko'pincha bu eskirgan loglar bo'ladi: /var/log ichidagi eski .gz arxiv loglarini tozalang yoki sudo journalctl --vacuum-time=3d qiling.
4. Paket menejeri keshini tozalang: sudo apt clean va sudo apt autoremove.

3. Repozitoriylar siri: /etc/apt/sources.list

apt install yozganingizda tizim fayllarni qayerdan oladi? Linux barcha rasmiy serverlar manzillarini /etc/apt/sources.list faylida va /etc/apt/sources.list.d/ katalogidagi .list fayllarda saqlaydi. Har bir repozitoriya o'zining raqamli GPG kalitiga ega, shuning uchun yuklab olingan fayl soxtalashtirilmagani yoki virus yuqtirilmaganiga 100% kafolat beriladi.

4. Swap xotira nima uchun kerak?

Swap — bu operativ xotiraning (RAM) «xavfsizlik yostig'i»dir. Agar serverda 8 GB RAM bo'lsa va unga 9 GB lik og'ir ma'lumotlar bazasi so'rovi kelsa, kompyuter OOM (Out Of Memory) xatoligi bilan qulab tushmaydi, balki ortiqcha 1 GB ni vaqtincha Swap disk bo'limiga yozadi. Albatta, disk RAM dan ancha sekin ishlaydi, lekin u serverni qulashdan saqlab qoladi.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Filesystem (Fayl tizimi)	Ma'lumotlarni qattiq diskda saqlash, nomlash va ularga kirishni tartibga soluvchi mantiqiy tizim.
Mount Point	Tashqi disk yoki bo'lim fayl tizimi daraxtiga ulanadigan katalog nuqtasi.
Block Device	Ma'lumotlarni qat'iy bloklar (masalan, 512 bayt yoki 4 KB) ko'rinishida o'qiydigan va yozadigan saqlash qurilmasi (HDD, SSD).
Swap	RAM to'lganda ma'lumotlarni vaqtincha saqlab turish uchun ajratilgan maxsus disk bo'limi yoki fayli.
Package Manager	Dasturlarni repozitoriylardan avtomatik yuklab oluvchi, o'rnatuvchi, yangilovchi va bog'liqliklarini tekshiruvchi utilita.
Repository (Repozitoriya)	Dasturlar paketlari va ularning yangilanishlari saqlanadigan masofaviy rasmiy server.
Dependency (Bog'liqlik)	Biror dasturning to'liq ishlashi uchun talab etiladigan qo'shimcha kutubxonalar va modullar.
APT (Advanced Package Tool)	Debian va Ubuntu tizimlarining standart paket menejeri.

---

Bilasizmi?

• Linuxda birinchi qattiq disk nomining sda deb atalishi qadimgi «SCSI Disk A» atamasidan kelib chiqqan (ikkinchi disk sdb, uchinchi disk sdc).
• APT paket menejeri dastur o'rnatishdan oldin uning barcha bog'liqliklarini daraxtsimon grafik ko'rinishida yechadi (Dependency resolution).
• Red Hat kompaniyasi 1990-yillarda yaratgan .rpm paket formati dastur o'rnatish madaniyatida inqilob yasagan va keyinchalik DNF vositasiga asos bo'lgan.

---

Topshiriqlar

1. Umumiy disk bo'sh joyini ko'rish oson

df -h buyrug'ini ishga tushiring va ildiz (/) bo'limida qancha GB bo'sh joy borligini aniqlang. Kutiladigan natija: Disk bo'limlari, ularning hajmi va foizi inson o'qiy oladigan formatda chiqadi.

2. Bitta papka hajmini tekshirish oson

O'z uy katalogingiz qancha joy egallab turganini du -sh ~ buyrug'i yordamida hisoblang. Kutiladigan natija: Ekranda 120M /home/username ko'rinishidagi aniq hajm ko'rinadi.

3. Blokli qurilmalar ro'yxatini ko'rish oson

lsblk buyrug'ini bering va tizimingizdagi qattiq disklar nomlarini (masalan, sda, vda yoki nvme0n1) aniqlang. Kutiladigan natija: Disklar va ularning bo'limlari daraxti aks etadi.

4. Yangi paket indekslarini yangilash oson

sudo apt update buyrug'ini bajarib, tizim repozitoriyalari bilan aloqa o'rnating. Kutiladigan natija: Repozitoriya serverlaridan eng yangi paketlar indeksi yuklab olinadi.

5. Foydali utilita o'rnatish o'rta

sudo apt install -y tree htop buyrug'i orqali ikkita muhim boshqaruv utilitasini o'rnating va tree --version bilan tasdiqlang. Kutiladigan natija: Dasturlar muvaffaqiyatli o'rnatiladi va foydalanishga tayyor bo'ladi.

6. Joriy papkadagi barcha elementlar hajmini saralash o'rta

du -sh * | sort -h buyrug'i orqali joriy papkangizdagi har bir fayl va papkaning o'lchamini o'sish tartibida saralang. Kutiladigan natija: Eng kichik fayldan eng katta papkagacha bo'lgan ro'yxat chiqadi.

7. Dasturni to'liq (sozlamalari bilan) o'chirish o'rta

Eskirgan yoki keraksiz dasturni sudo apt purge [paket_nomi] buyrug'i orqali barcha sozlamalari bilan birga tozalang. Kutiladigan natija: Dastur konfiguratsiyalari bilan birga o'chiriladi.

8. Keshni tozalash va diskni bo'shatish o'rta

sudo apt clean va sudo apt autoremove -y buyruqlarini bajarib, tizimdan vaqtinchalik o'rnatish fayllari va keraksiz kutubxonalarni tozalang. Kutiladigan natija: Tizimda bo'sh disk maydoni hosil bo'ladi.

9. Qaysi paket qaysi buyruqni berganini aniqlash qiyin

dpkg -S $(which ls) yoki dpkg -S /bin/ls buyrug'ini bajaring va ls buyrug'i qaysi paket (coreutils) tarkibiga kirishini aniqlang. Kutiladigan natija: Binar fayl tegishli bo'lgan asosiy paket nomi aniqlanadi.

10. O'rnatilgan paketlar ro'yxatini qidirish qiyin

dpkg -l | grep -i "ssh" buyrug'i orqali tizimda SSH bilan bog'liq qanday paketlar o'rnatilganini tahlil qiling. Kutiladigan natija: SSH paketlari va ularning versiyalari ro'yxati chiqadi.

11. Ncdu (Disk Usage) interaktiv tahlil bonus

sudo apt install -y ncdu dasturini o'rnating va ncdu ~ buyrug'i yordamida interaktiv rejimda disk xotirangizni eng ko'p band qilgan papkalarni grafik terminalda tahlil qiling. Kutiladigan natija: Vizual chiroyli matnli interfeysda xotira taqsimoti tahlil qilinadi.

---

O'zingizni tekshiring

1. df buyrug'idagi -h bayrog'i nima maqsadda qo'shiladi?
2. Linuxda disk qanday ulanadi va «Mount point» nima?
3. sudo apt update va sudo apt upgrade buyruqlarining vazifalari qanday farqlanadi?
4. apt remove bilan apt purge ning qanday farqi bor?
5. Swap xotira nima va u serverlarda nima uchun zarur?

---

Uyga vazifa

1. O'z tizimingizda df -h buyrug'ini ishga tushirib, asosiy bo'limlarning umumiy va bo'sh hajm parametrlarini daftaringizga ko'chirib yozing.
2. sudo apt update && sudo apt install -y curl wget tree buyruqlari orqali uchta muhim tarmoq va fayl utilitasini o'rnating.
3. /var/log papkasi hajmini sudo du -sh /var/log orqali aniqlab, qanday natija chiqqanini qayd eting (taxminiy vaqt: 25 daqiqa).