---

Dars xulosasi

• Har buyruq chiqish kodi qaytaradi: 0 muvaffaqiyat, boshqasi xato. Oxirgisi $? da.
• test, [ ] va [[ ]] shartni tekshiradi; qavs ichida bo'sh joylar shart.
• Son uchun -eq -ne -lt -le -gt -ge, matn uchun = != -z -n, fayl uchun -e -f -d -r -w -x.
• if ... then ... elif ... else ... fi tarmoqlanish beradi.
• && (va), || (yoki), ! (inkor) shartlarni birlashtiradi; A && B, A || B qisqa zanjir.
• Arifmetika: $(( )) va (( )), amallar + - * / % **; bo'lish butun sonli.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Shell uchun «rost» nima?

Boshqa tillarda true/false bor, shellda esa buyruq muvaffaqiyatli tugasa (kod 0) shart «rost». if aslida buyruqni ishga tushiradi va uning kodiga qaraydi. [ ] ham aslida buyruq (test ning boshqacha yozilishi), shuning uchun [ dan keyin va ] dan oldin bo'sh joy kerak.

2. [ ] bilan [[ ]] ning farqi

[[ ]] Bash'ga xos kengaytirilgan versiya: o'zgaruvchi atrofida tirnoq majburiy emas, ichida &&, || ishlaydi va naqsh bilan solishtiradi: [[ $FAYL == *.txt ]]. [ ] hamma shellda ishlaydi, lekin "$A" kabi tirnoq kerak bo'ladi.

3. && va ||: qisqa zanjirlar

O'quv qo'llanmada apt update && apt upgrade -y uchraydi: yangilash faqat indeks yangilangach boshlanadi. [ -f x ] || echo "yo'q" esa «yo'q bo'lsa xabar ber» degani. Skriptni ikki marta ishlatganda xato bermasligi (idempotentlik) uchun: [ -d backup ] || mkdir backup.

4. Odatiy xatolar

• [ $A -eq 5 ] da A bo'sh bo'lsa xato: "$A" yozing.
• Son uchun = yoki matn uchun -eq ishlatish.
• if ni fi bilan yopishni unutish.
• $((7/2)) kasr emas, 3 beradi.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Exit code	Buyruq tugagach qaytaradigan son; 0 = muvaffaqiyat.
$?	Oxirgi buyruqning chiqish kodi.
test / [ ]	Shartni tekshiruvchi buyruq.
[[ ]]	Bash'ning kengaytirilgan shart ifodasi.
if / elif / else	Tarmoqlanish operatorlari, fi bilan tugaydi.
Mantiqiy operator	&&, `
Arifmetik kengaytma	$(( )): ichidagi hisobni bajaradi.
Idempotentlik	Amalni takror bajarish natijani o'zgartirmasligi.

---

Bilasizmi?

• Shellda 0 «rost» hisoblanadi, chunki xatoning ko'p turi bor, muvaffaqiyat esa bitta.
• [ aslida /usr/bin/[ nomli oddiy dastur. Buni type [ bilan ko'rish mumkin.
• Hujjatga ko'ra, deklarativ vositalar idempotent bo'ladi, oddiy skriptda esa bunga if bilan o'zingiz erishasiz.
• RANDOM o'zgaruvchisi har o'qilganda 0..32767 orasida tasodifiy son beradi.

---

Topshiriqlar

1. Chiqish kodi oson

ls /tmp, so'ng echo $?; keyin ls /yoq_papka, so'ng echo $?. Natijalarni solishtiring.

Kutiladigan natija: birinchisida 0, ikkinchisida 0 emas.

2. Musbat yoki manfiy oson

read bilan son oling; if bilan «musbat», «nol» yoki «manfiy» deb yozing.

Kutiladigan natija: uch xil kirishda uch xil javob.

3. Bashorat qiling oson

Natijani oldindan ayting: echo $((17/5)) $((17%5)) $((2**4)).

Kutiladigan natija: uchta son; keyin terminalda tekshiring.

4. Xatoni toping oson

if [$A -eq 5]; then echo ok; fi nega ishlamaydi?

Kutiladigan natija: bo'sh joylar yetishmasligi tushuntirilgan, to'g'ri variant yozilgan.

5. Fayl tekshiruvchi o'rta

Argument bo'yicha berilgan nom fayl, papka yoki mavjud emasligini aytsin. Argument yo'q bo'lsa «Ishlatish: ...» deb chiqsin.

Kutiladigan natija: ./t.sh /etc papka, ./t.sh /etc/hosts fayl, boshqasi topilmadi.

6. Juft/toq o'rta

(( S % 2 == 0 )) yordamida son juft yoki toqligini aniqlang.

Kutiladigan natija: 10 uchun juft, 7 uchun toq.

7. Parol uzunligi o'rta

read -s bilan parol so'rang: 8 belgidan kam bo'lsa «qisqa», bo'lmasa «yaxshi» (${#P} uzunlikni beradi).

Kutiladigan natija: ikki xil javob.

8. Idempotent papka o'rta

loyiha papkasi yo'q bo'lsa yarating, bor bo'lsa «bor» deb yozing. Skriptni 2 marta ishga tushiring.

Kutiladigan natija: ikkinchi ishga tushirishda xato chiqmaydi.

9. Baho hisoblagich qiyin

Ball bo'yicha 5/4/3/2 baho bering (86+, 71-85, 56-70, qolgani); 0-100 dan tashqarisi uchun xato xabari.

Kutiladigan natija: chegara qiymatlar (55, 56, 70, 71, 85, 86) to'g'ri baholanadi.

10. Mini-loyiha: kalkulyator qiyin

./calc.sh 12 + 5 kabi 3 argumentni qabul qilsin (+ - * /), natijani chiqarsin; nolga bo'lishda xabar bersin.

Kutiladigan natija: to'rt amal ishlaydi, ./calc.sh 5 / 0 da «nolga bo'lib bo'lmaydi».

11. Tadqiqot: [ ] vs [[ ]] qiyin

F="a b" bo'lganda [ $F = "a b" ] va [[ $F = "a b" ]] ni sinab, nega farq chiqishini yozing.

Kutiladigan natija: birinchisida xato, ikkinchisida ishlaydi; izoh.

12. Bonus: kun vaqti salomi bonus

date +%H bilan soatni olib, «Xayrli tong / kun / kech» deb salomlashadigan skript yozing (8 lik sanoq sistemasi xatosiga e'tibor bering: $((10#$(date +%H)))).

Kutiladigan natija: soatga mos salom.

---

O'zingizni tekshiring

1. Chiqish kodi 0 nimani anglatadi?
2. [ ] ichida nega bo'sh joylar shart?
3. -eq bilan = ning farqi nima?
4. elif nima uchun kerak?
5. A && B va A || B qachon B ni bajaradi?
6. $((9/2)) nega 4?
7. [ -z "$X" ] nimani tekshiradi?

---

Uyga vazifa

tekshir.sh yozing: argument bo'yicha fayl turini aniqlasin, o'qish/yozish/bajarish ruxsatlarini (-r -w -x) ko'rsatsin va yo'q bo'lsa xato kodi 1 bilan chiqsin. Kutiladigan vaqt: 25 daqiqa.