---

Dars xulosasi

• for ro'yxat, diapazon ({1..5}), fayl naqshi (*.txt) yoki C uslubi (((i=0;i<5;i++))) bo'yicha takrorlaydi.
• while shart rost ekan davomida, until shart rost bo'lmaguncha (yolg'on ekan davomida) takrorlaydi.
• while true; do ...; done cheksiz sikl, Ctrl+C bilan to'xtatiladi.
• break siklni to'xtatadi, continue aylanishni o'tkazib yuboradi.
• while read -r QATOR; do ...; done < fayl faylni qatorma-qator o'qiydi.
• Quvur (|) bilan sort, uniq, wc, grep, cut, head ni zanjirlab, matnni qayta ishlaymiz.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Sikl = takrorlash mashinasi

Tasavvur qiling, 30 ta o'quvchiga bir xil xat yozish kerak. Qo'lda 30 marta yozasiz, sikl esa bitta shablonni 30 marta o'zi to'ldiradi. O'quv qo'llanmada ham shunday misol bor: for pkg in docker.io docker-doc ...; do sudo apt-get remove $pkg; done: ro'yxatdagi har bir paket uchun bir xil amal.

2. while va until: ko'zgu juftlik

n=3
while [ $n -gt 0 ]; do echo $n; n=$((n-1)); done   # 3 2 1
k=0
until [ $k -ge 3 ]; do echo $k; k=$((k+1)); done   # 0 1 2

while «shart rost ekan, davom et», until «shart rost bo'lmaguncha davom et» deydi. Hujjatdagi while true; do wget ...; done serverga yuklama berish uchun ishlatilgan, to'xtatish Ctrl+C.

3. Matn oqimlari

Qo'llanmaga ko'ra, jarayon stdin dan o'qiydi va stdout ga yozadi; quvur bir buyruq chiqishini keyingisiga kirishga ulaydi. uniq faqat ketma-ket takrorlarni olib tashlaydi, shuning uchun avval sort:

sort royxat.txt | uniq -c      # har qator necha marta
ls ~ | wc -l                   # uy papkadagi elementlar soni
ps aux | grep ssh              # ssh jarayonlari

4. Odatiy xatolar

• Siklda hisoblagichni o'zgartirishni unutish: cheksiz sikl.
• for F in $(ls) fayl nomida bo'sh joy bo'lsa buziladi; for F in * xavfsizroq.
• done < fayl ni unutish: read klaviaturadan kutadi.
• sort siz uniq ishlatish.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Loop (sikl)	Buyruqlar blokini takror bajarish.
for	Ro'yxat yoki diapazon bo'yicha sikl.
while	Shart rost bo'lguncha ishlaydigan sikl.
until	Shart rost bo'lmaguncha (yolg'on ekan) ishlaydigan sikl.
break / continue	Siklni to'xtatish / aylanishni o'tkazish.
Pipe (quvur)	Bir buyruq chiqishini keyingisiga kirish qilib ulaydi.
stdin / stdout / stderr	Kirish, chiqish va xato oqimlari.
wc -l	Qatorlar sonini hisoblaydi.
uniq	Ketma-ket takrorlanuvchi qatorlarni birlashtiradi.

---

Bilasizmi?

• while true shaklidagi cheksiz sikllar serverlarda monitoring skriptlarining asosi: ular har soniyada holatni tekshirib turadi.
• Unix falsafasi: har dastur bitta ishni yaxshi qilsin, murakkab ishni esa quvur bilan yig'ing.
• seq 1 5 ham {1..5} kabi sonlarni chiqaradi.
• RANDOM % 20 + 1 1 dan 20 gacha tasodifiy son berish uchun mashhur formula.

---

Topshiriqlar

1. Birdan o'ngacha oson

for bilan 1 dan 10 gacha sonlarni chiqaring.

Kutiladigan natija: 10 qator.

2. Ro'yxat bo'yicha salom oson

for bilan 3 ta do'stingiz ismiga salom yozing.

Kutiladigan natija: 3 ta salom.

3. Bashorat qiling oson

Bu kod nima chiqaradi?

for i in 1 2 3 4 5; do
  [ $i -eq 2 ] && continue
  [ $i -eq 4 ] && break
  echo $i
done

Kutiladigan natija: oldindan javob yozing, so'ng tekshiring.

4. Xatoni toping oson

n=3; while [ $n -gt 0 ]; do echo $n; done nega to'xtamaydi? Tuzating.

Kutiladigan natija: n=$((n-1)) kerakligi tushuntirilgan.

5. Teskari sanoq o'rta

while bilan 10 dan 1 gacha sanang va oxirida «Start!» deb yozing.

Kutiladigan natija: 10, 9, ... 1, Start!

6. Fayllar ro'yxati o'rta

for F in * bilan joriy papkadagi har bir element fayl yoki papkaligini aytib bering.

Kutiladigan natija: har element yonida fayl yoki papka.

7. Qatorlarni sanash o'rta

while read yordamida o'zingiz yaratgan royxat.txt ni raqamlab chiqaring.

Kutiladigan natija: 1. ..., 2. ... ko'rinishida.

8. Takrorlarni sanash o'rta

Quvur bilan royxat.txt da har qator necha marta uchrashini ko'rsating (sort | uniq -c).

Kutiladigan natija: sanoq va qator ro'yxati.

9. Ko'paytirish jadvali qiyin

Argument sifatida son oling va uning 1-10 ko'paytirish jadvalini printf bilan tekis chiqaring.

Kutiladigan natija: 7 x 3 = 21 kabi 10 qator.

10. Mini-loyiha: taxmin o'yini qiyin

1..20 orasida son o'ylansin (RANDOM), siz topguncha until bilan so'rasin va «katta/kichik» desin; urinishlarni sanang.

Kutiladigan natija: topilganda «urinishlar soni» chiqadi.

11. Tizim hisoboti qiyin

/etc/passwd dan cut -d: -f1 bilan foydalanuvchi nomlarini oling va nechtaligini wc -l bilan ko'rsating; ro'yxatni alifbo tartibida (sort) chiqaring.

Kutiladigan natija: tartiblangan ro'yxat va umumiy son.

12. Bonus: ping monitori bonus

for bilan 3 ta manzilni (masalan, 8.8.8.8, 1.1.1.1, 127.0.0.1) ping -c 1 bilan tekshirib, har biri uchun «ishlayapti/ishlamayapti» deb yozing (chiqish kodi + if).

Kutiladigan natija: har manzil uchun holat xabari.

---

O'zingizni tekshiring

1. for i in {1..5} nechta aylanish beradi?
2. while bilan until ning farqi nima?
3. break va continue farqi nima?
4. read ni fayl bilan qanday bog'laymiz?
5. uniq dan oldin nega sort kerak?
6. Cheksiz siklni qanday to'xtatamiz?
7. ls ~ | wc -l nimani hisoblaydi?

---

Uyga vazifa

hisobot.sh yozing: berilgan matn fayldagi qatorlarni raqamlab chiqarsin, so'ng noyob qatorlar sonini (sort | uniq | wc -l) ko'rsatsin. Kutiladigan vaqt: 25 daqiqa.