---

Dars xulosasi

• useradd -m, passwd, id, groups bilan hisob yaratiladi va tekshiriladi.
• usermod -aG guruhga qo'shadi; -a ni unutsangiz eski guruhlar o'chadi.
• userdel -r hisobni uy papkasi bilan o'chiradi; usermod -L bloklaydi.
• sudo visudo va sudo guruhi orqali huquq beriladi; NOPASSWD ehtiyot bilan.
• ssh-keygen -t ed25519 kalit juftligini yaratadi, ssh-copy-id ochiq kalitni serverga qo'yadi.
• Ruxsatlar: ~/.ssh 700, kalit va authorized_keys 600; serverda parol bilan kirishni o'chirish.

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. useradd va adduser

useradd — past darajali buyruq, -m siz uy papkasi yaratmaydi. Debian/Ubuntu da adduser interaktiv va qulayroq: parol va ma'lumotlarni so'raydi.

2. Eng kam huquq tamoyili

Har kimga faqat kerakli huquq beriladi. Sudo ni hamma foydalanuvchiga bermang, root bilan to'g'ridan-to'g'ri ishlamang.

3. Odatiy xatolar

usermod -G ni -a siz yozish; sudoers ni oddiy muharrirda tahrirlash; shaxsiy kalitni ulashish; ~/.ssh ruxsatlarini 777 qilish.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
useradd	Yangi foydalanuvchi yaratadi
usermod	Mavjud foydalanuvchini o'zgartiradi
sudo	Administrator huquqida bajarish
visudo	sudoers ni xavfsiz tahrirlash
SSH	Xavfsiz masofaviy ulanish
ssh-keygen	Kalit juftligini yaratadi
Ochiq kalit	Serverga qo'yiladigan kalit (.pub)
Shaxsiy kalit	Faqat sizda saqlanadigan kalit

---

Bilasizmi?

• /etc/shadow ni oddiy foydalanuvchi o'qiy olmaydi: parol xeshlari shu yerda.
• GitHub ga ulanish uchun ham aynan SSH kalit ishlatiladi.
• Kalit bilan kirishni yoqib, parolni o'chirish brute-force hujumlarini foydasiz qiladi.

---

Topshiriqlar

1. Hisob yaratish oson

useradd -m bilan test1 hisobini yarating va id test1 ni ko'ring.

Kutiladigan natija: uid va gid chiqadi.

2. Parol berish oson

test1 ga parol bering.

Kutiladigan natija: Parol o'rnatilgan.

3. Guruhlar oson

O'z guruhlaringizni groups bilan ko'ring.

Kutiladigan natija: Guruhlar ro'yxati.

4. Fayllar oson

/etc/passwd dagi test1 qatorini toping (grep).

Kutiladigan natija: Bitta qator.

5. Guruhga qo'shish o'rta

test1 ni users guruhiga -aG bilan qo'shing va tekshiring.

Kutiladigan natija: id test1 da users bor.

6. Bloklash o'rta

usermod -L bilan hisobni bloklang, so'ng -U bilan oching.

Kutiladigan natija: Blok va ochish bajarildi.

7. sudo -l o'rta

sudo -l natijasini izohlang.

Kutiladigan natija: Ruxsat etilgan buyruqlar tavsifi.

8. Kalit yaratish o'rta

ssh-keygen -t ed25519 bilan kalit yarating; qaysi fayl ochiq, qaysi shaxsiy ekanini yozing.

Kutiladigan natija: .pub — ochiq.

9. Ruxsatlar qiyin

~/.ssh va shaxsiy kalitga to'g'ri ruxsatlarni (chmod) bering va sababini tushuntiring.

Kutiladigan natija: 700 va 600.

10. sshd xavfsizligi qiyin

sshd_config da qaysi 2 sozlama xavfsizlikni oshiradi? Nima uchun sessiyani yopmay sinash kerak?

Kutiladigan natija: PasswordAuthentication no, PermitRootLogin no; xato bo'lsa chiqib qolish mumkin.

11. Xatoni toping qiyin

sudo usermod -G docker ali dan keyin ali sudo huquqini yo'qotdi. Sababi?

Kutiladigan natija: -a unutilgan: eski guruhlar o'chdi; tuzatish usermod -aG sudo,docker ali.

12. Yangi dasturchi bonus

Yangi dasturchi uchun: hisob, sudo guruhi va SSH kirish kaliti bo'yicha 6 qadamli ko'rsatma yozing.

Kutiladigan natija: Tartibli 6 qadam.

---

O'zingizni tekshiring

1. useradd -m nima qiladi?
2. usermod -aG dagi -a nima?
3. Nega visudo ishlatiladi?
4. Qaysi kalit serverga qo'yiladi?
5. ~/.ssh ruxsati nechi?
6. PasswordAuthentication no nima qiladi?
7. ed25519 nima?

---

Uyga vazifa

Foydalanuvchi yaratish, sudo va SSH kalit mashqlarini bajaring (25 daqiqa). To'liq shart: uyga-vazifa.md.