Dars xulosasi

• Tarmoqlanuvchi algoritm — shartning rost (True) yoki yolg‘on (False) bo‘lishiga qarab dastur oqimini ikki yo‘ldan biriga yo‘naltiruvchi algoritm.
• if — "agar" degani bo‘lib, shart rost bo‘lsa o‘ziga tegishli kod blokini ishga tushiradi.
• else — "aks holda" degani bo‘lib, if sharti bajarilmagan barcha holatlarda ishga tushadi.
• Har bir if va else qatori oxirida albatta ikki nuqta (:) qo‘yiladi.
• Pythonda bloklar boshqa tillardagi kabi {} emas, balki chekinish (indentation - 4 ta probel) orqali belgilanadi.
• son % 2 == 0 sharti orqali sonning juft yoki toqligi bir zumda aniqlanadi.
• Shart operatori yordamida imtihon natijalari (o‘tdi/o‘tmadi), parollar va foydalanuvchi huquqlari tekshiriladi.

Qo'shimcha ma'lumot

Nega Pythonda qavslar emas, chekinish (indentation) ishlatiladi?

C++, Java, PHP va JavaScript kabi ko‘pgina tillarda kod bloklari jingalak qavslar { ... } ichiga olinadi. Gvido van Rossum Pythonni yaratayotganida dasturchilarning kodlari toza, tartibli va bir xil o‘qilishini ta'minlashni maqsad qilgan. Agar chekinish majburiy bo‘lmasa, ba'zi dasturchilar kodni chalkashtirib, bir qatorda yoki pala-partish yozib tashlashadi. Pythonda esa chekinish — tilning qat'iy qonunidir. Shuning uchun har qanday Python kodi kitob kabi chiroyli o‘qiladi.

Bitta if operatori (else bo‘lmasligi mumkinmi?)

Ha! Dasturlashda else bo‘lishi har doim ham shart emas. Ba'zan faqat biror holat sodir bo‘lgandagina amal bajarish kerak bo‘ladi:

hisob = 100000
bonus = True

if bonus:
    hisob += 20000

print(f"Jami mablag': {hisob}")

Bu yerda agar bonus bo‘lmasa, hech narsa qilinmaydi va dastur to‘g‘ridan-to‘g‘ri keyingi qatorga o‘tib ketaveradi.

Ichma-ich shartlar (Nested if)

Bitta if blokining ichida yana boshqa bir if operatorini joylashtirish mumkin. Masalan, foydalanuvchi tizimga kirdi, endi uning parolini tekshiramiz:

login = "admin"
parol = "12345"

if login == "admin":
    if parol == "12345":
        print("Tizimga to'liq kirdingiz!")
    else:
        print("Parol noto'g'ri!")
else:
    print("Bunday foydalanuvchi topilmadi.")

Ammo ichma-ich iflarni haddan tashqari ko‘paytirib yubormaslik tavsiya etiladi (kodni o‘qish qiyinlashadi).

Odatiy xatolar

• Ikki nuqtani unutish: if x > 0 → SyntaxError: expected ':'
• Chekinish xatosi (IndentationError): if dan keyingi qatorni surmasdan yozish → IndentationError: expected an indented block after 'if' statement on line ...
• Probel va Tablarni aralashtirish: Bir joyda Tab, boshqa joyda probel ishlatsangiz, TabError paydo bo‘lishi mumkin. VS Code muharriri odatda Tab bosilganda avtomatik 4 ta probel qo‘yadi.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Tarmoqlanish	Dasturning shartga qarab turli yo‘llar bo‘yicha ketishi
if	Shart rost bo‘lsa ishlovchi operator ("agar")
else	Shart yolg‘on bo‘lsa ishlovchi operator ("aks holda")
Indentation (Chekinish)	Kod blokini ko‘rsatish uchun satr boshidan 4 ta bo‘sh joy tashlash
IndentationError	Chekinish noto‘g‘ri qo‘yilganda chiqadigan sintaktik xatolik
Blok (Code block)	Bitta shart yoki funksiyaga tegishli bo‘lgan kodlar guruhi
Nested if	Bitta if ichida boshqa if joylashishi (ichma-ich shart)
Juft son	2 ga bo‘lganda qoldiq 0 bo‘ladigan son

Bilasizmi?

• Pythondagi 4 ta bo‘sh joy (space) qoidasi PEP 8 (Python rasmiy uslub qo‘llanmasi) da qat'iy standart sifatida belgilab qo‘yilgan.
• Ko‘pgina server xavfsizlik devorlari (Firewall) tarmoqlanuvchi algoritmlar asosida ishlaydi: "Agar kelgan so‘rov shubhali bo‘lsa → uni blokla; Aks holda → o‘tkazib yubor".
• Har bir kompyuter prosessori (CPU) ichida millionlab mantiqiy "darvozalar" (Logic Gates: AND, OR, NOT) mavjud bo‘lib, ular aynan if/else mantiqi bo‘yicha elektr signallarini boshqaradi.

Topshiriqlar

1. Ball bo‘yicha tekshiruv oson

O‘quvchining to‘plagan bali ball = 72 ga teng. Agar ball 60 yoki undan katta bo‘lsa "O'tdi", aks holda "O'tmadi" deb chiqaruvchi dastur tuzing. Kutiladigan natija: O'tdi

2. Juft yoki toqlik oson

son = 18. % 2 == 0 shartidan foydalanib, sonning juft yoki toqligini aniqlang va konsolga chiqaring. Kutiladigan natija: 18 - juft son

3. Havo harorati oson

harorat = -3. Agar harorat 0 dan kichik bo‘lsa "Havo sovuq, muzlama bo'lishi mumkin", aks holda "Harorat noldan yuqori" xabarini chiqaring. Kutiladigan natija: Havo sovuq, muzlama bo'lishi mumkin

4. Parol tekshiruvi oson

parol = "kod_123". Agar foydalanuvchi kiritgan parol "kod_123" ga teng bo‘lsa "Xush kelibsiz", aks holda "Parol xato" xabarini chiqaring. Kutiladigan natija: Xush kelibsiz

5. Ikki sondan kattasi o'rta

Ikkita son berilgan: a = 45 va b = 62. if/else yordamida qaysi son katta ekanligini toping va f"Katta son: {katta}" shaklida chiqaring. Kutiladigan natija: Katta son: 62

6. Do‘kondagi aksiya o'rta

Xarid narxi xarid = 85000 so‘m. Agar xarid 70 000 so‘mdan oshsa, mijozga bepul yetkazib berish xizmati taqdim etiladi ("Yetkazib berish bepul!"), aks holda 15 000 so‘m yetkazib berish haqi qo‘shiladi. Kutiladigan natija: Yetkazib berish bepul!

7. Xatolikni to‘g‘rilang o'rta

Quyidagi kod berilgan:

yosh = 14
if yosh >= 16
print("Pasport olishingiz mumkin")
else
print("Hali erta")

Ushbu kodda mavjud 2 ta asosiy xatoni toping va uni to‘g‘rilab ishga tushiring. Kutiladigan natija: Kod xatosiz bajarilib, Hali erta yozuvini chiqarishi kerak.

8. Batareya quvvati ogohlantirishi o'rta

Noutbuk batareyasi quvvat = 15 foiz. Agar quvvat 20 foizdan kam bo‘lsa "DIQQAT: Zaryadlovchi moslamani ulang!", aks holda "Batareya yetarli" xabarini chiqaring. Kutiladigan natija: DIQQAT: Zaryadlovchi moslamani ulang!

9. Server yuklamasi balansi qiyin

Serverga sekundiga tushayotgan so‘rovlar soni: rps = 1200 (requests per second). Agar so‘rovlar 1000 dan oshsa, tizim ikkinchi zaxira serverni yoqishi haqida xabar chiqarsin ("Zaxira serveri ishga tushirildi"), aks holda "Bitta server yuklamani ko'tarmoqda" deb chiqarsin. Kutiladigan natija: Zaxira serveri ishga tushirildi

10. Qoldiqsiz bo‘linish (3 ga karrali) qiyin

Berilgan son n = 21. U 3 ga qoldiqsiz bo‘linishini (n % 3 == 0) tekshiruvchi va mos xabar chiqaruvchi dastur tuzing. Kutiladigan natija: 21 soni 3 ga qoldiqsiz bo'linadi

11. Mini bankomat dasturi bonus

Bankomatda hisobingizda balans = 250000 so‘m pul bor. Foydalanuvchi yechib olmoqchi bo‘lgan summa yechish = 300000 so‘m.

• Agar mablag‘ yetarli bo‘lsa, pul berilsin va qolgan qoldiq konsolda ko‘rsatilsin;
• Agar mablag‘ yetarli bo‘lmasa, "Hisobingizda mablag' yetarli emas! Sizda bor: 250000 so'm" xabari chiqsin. Kutiladigan natija: Mablag‘ yetarli emasligi haqida ogohlantirish chiqishi.

O'zingizni tekshiring

1. Tarmoqlanuvchi algoritm chiziqli algoritmdan nimasi bilan tubdan farq qiladi?
2. if operatoridan so‘ng ikki nuqta (:) qo‘yilmasa qanday xatolik yuz beradi?
3. Indentatsiya nima va Pythonda nima uchun unga qat'iy talab qo‘yilgan?
4. Dasturda else qismi majburiymi yoki uni yozmaslik ham mumkinmi?
5. son % 2 == 0 ifodasi qanday ishlaydi?
6. Bitta if blokining ichiga yana boshqa if yozish mumkinmi va u nima deb ataladi?

Uyga vazifa

1. juft_toq.py faylini oching. O‘zingiz xohlagan butun sonni o‘zgaruvchiga yuklang va uning juft yoki toqligini aniqlovchi dastur yozing.
2. kirish.py faylida foydalanuvchi parolini tekshiruvchi dastur tuzing: agar parol "devops2026" bo‘lsa "Tizimga xush kelibsiz", aks holda "Parol xato, qayta urinib ko'ring" xabari chiqsin.
3. Kassa dasturida xarid 100 000 so‘mdan oshsa 5% chegirma hisoblovchi, aks holda chegirmasiz to‘lovni chiqaruvchi dastur yozing.