Dars xulosasi

• elif — inglizcha else if ("aks holda agar") so‘zlarining qisqartmasi bo‘lib, 3 va undan ortiq tanlovlar mavjud bo‘lganda ishlatiladi.
• Dastur shartlarni yuqoridan pastga qarab tekshiradi: birinchi to‘g‘ri kelgan (True) shart bajariladi va qolgan barcha elif hamda else bloklari tashlab ketiladi.
• if - elif - else zanjirida else har doim eng oxirida turadi va oldingi hech qaysi shart bajarilmaganda ishga tushadi.
• Rasmiy dasturimizdagi muhim topshiriqlar: sonning ishorasini aniqlash, ikki sondan kattasini topish, yosh toifasi va ob-havo harorati tavsiyalari.
• Boshlang‘ich dasturchilar eng ko‘p yo‘l qo‘yadigan 3 ta xato: = va == ni adashtirish, : ni unutish hamda noto‘g‘ri chekinish (indentation).

Qo'shimcha ma'lumot

Nega ko‘p if emas, aynan if-elif-else?

Faraz qiling, bizda 4 ta alohida if yozilgan:

# Yomon usul (4 ta if)
if ball >= 86:
    baho = 5
if ball >= 71:
    baho = 4
if ball >= 56:
    baho = 3

Agar ball = 90 bo‘lsa, dastur birinchi shartni tekshiradi (baho = 5), keyin ikkinchi shartni tekshiradi (90 >= 71 ham True, shuning uchun baho = 4 bo‘lib qoladi!), keyin uchinchi shartni tekshiradi va oxirida baho = 3 bo‘lib chiqadi! Bu jiddiy mantiqiy xatodir. elif ishlatilganda esa, birinchi to‘g‘ri shart bajarilishi bilan qolganlari tekshirilmaydi:

# To'g'ri usul (if-elif-else)
if ball >= 86:
    baho = 5
elif ball >= 71:
    baho = 4
elif ball >= 56:
    baho = 3
else:
    baho = 2

input() funksiyasi bilan konsoldan ma'lumot olish

Haqiqiy backend dasturlarida ma'lumotlar foydalanuvchidan qabul qilinadi. Pythonda buning uchun input() funksiyasi ishlatiladi. Diqqat! input() har doim ma'lumotni matn (str) ko‘rinishida qabul qiladi. Shu sababli sonli shartlarda uni albatta int() ga o‘tkazish kerak:

son = int(input("Butun son kiriting: "))

Odatiy xatolar

• Taqqoslashda bitta tenglik qo‘yish: if ball = 60: → SyntaxError: cannot assign to comparison
• Shartlar tartibini adashtirish: Agar eng kichik shartni tepaga qo‘ysangiz (masalan, if ball >= 56: ni eng birinchi yozsangiz), 90 olgan talabaga ham 3 baho qo‘yilib ketadi. Shartlar har doim qat'iy mantiqiy tartibda yozilishi lozim!

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
elif	else if ("aks holda agar") qisqartmasi
if-elif-else	Ko‘p tarmoqli shartli tekshiruv konstruksiyasi
input()	Foydalanuvchidan konsol orqali ma'lumot qabul qiluvchi funksiya
int(input())	Kiritilgan matnni butun songa aylantirish
Mantiqiy xato	Dastur xatosiz ishlaydi, ammo natija noto‘g‘ri chiqadi
Chekinish (Indent)	Kod blokini ajratib ko‘rsatuvchi 4 ta bo‘sh joy
Oraliq shart	Qiymatning ma'lum intervalda (a <= x <= b) yotishini tekshirish

Bilasizmi?

• Veb-serverlar foydalanuvchi so‘rovlariga javob qaytarishda aynan elif zanjiridan foydalanadi: "Agar sahifa topilsa → 200 OK; Agar ruxsat bo‘lmasa → 403 Forbidden; Agar sahifa mavjud bo‘lmasa → 404 Not Found; Aks holda → 500 Server Error".
• Python 3.10 versiyasigacha Pythonda C/Java tillaridagi switch/case operatori yo‘q edi, uning o‘rnini faqat if-elif-else bosgan. (Keyingi haftada biz yangi match/case operatorini ham o‘rganamiz!)

Topshiriqlar

1. Musbat, manfiy yoki nol oson

Rasmiy qo‘llanmadagi 1-topshiriq: Bitta butun son berilgan. Agar son 0 dan katta bo‘lsa "Musbat son", 0 dan kichik bo‘lsa "Manfiy son", 0 ga teng bo‘lsa "Nolga teng" deb chiqaring. Kutiladigan natija: -15 kiritilganda Manfiy son chiqishi.

2. Baholash tizimi oson

O‘quvchining bali ball = 88 deb oling. Rasmiy mezon bo‘yicha:

• ball >= 86 → 5
• ball >= 71 → 4
• ball >= 56 → 3
• Aks holda → 2 natijasini konsolga chiqaring. Kutiladigan natija: Baho: 5

3. Harorat tavsiyasi oson

Rasmiy qo‘llanmadagi 4-topshiriq: Havo harorati harorat = 16 daraja.

• 0 dan past bo‘lsa → "Sovuq, qalin kiyining"
• 0 dan 20 gacha bo‘lsa → "Salqin"
• 20 dan yuqori bo‘lsa → "Issiq"Kutiladigan natija: Salqin

4. Svetafor signallari oson

Rang rang = "yashil" deb berilgan.

• "qizil" → "To'xtang!"
• "sariq" → "Tayyorlaning!"
• "yashil" → "Harakatlaning!"
• Boshqa rang → "Noto'g'ri rang"Kutiladigan natija: Harakatlaning!

5. Ikki sondan kattasi yoki tengligi o'rta

Rasmiy qo‘llanmadagi 2-topshiriq: a = 25 va b = 25. Agar a > b bo‘lsa a ni, b > a bo‘lsa b ni chiqaring. Agar teng bo‘lsa "Sonlar teng" deb chiqaring. Kutiladigan natija: Sonlar teng

6. Yoshga qarab toifa o'rta

Rasmiy qo‘llanmadagi 3-topshiriq: yosh = 14.

• 0–6 → "Bog‘cha yoshi"
• 7–17 → "Maktab o‘quvchisi"
• 18 va undan katta → "Voyaga yetgan"Kutiladigan natija: Maktab o‘quvchisi

7. Hafta kuni nomi o'rta

Raqam kun = 3 berilgan bo‘lsa, elif yordamida hafta kunining nomini (1 - Dushanba, ..., 7 - Yakshanba) chiqaring. 1–7 oralig‘ida bo‘lmasa "Xato kun" xabarini bering. Kutiladigan natija: Chorshanba

8. Fikr va takliflar bahosi o'rta

Mijoz xizmat sifatiga 1 dan 5 gacha yulduzcha berdi (yulduz = 4):

• 5 → "A'lo xizmat"
• 4 → "Yaxshi, minnatdormiz"
• 3 → "O'rtacha, xatolarni to'g'rilaymiz"
• 1 yoki 2 → "Kechirasiz, shikoyatingiz qabul qilindi"Kutiladigan natija: Yaxshi, minnatdormiz

9. Uchta sondan eng kattasini topish qiyin

Uchta son berilgan: x = 45, y = 89, z = 62. Faqat if-elif-else va and operatorlaridan foydalanib, uchta sondan eng kattasini topuvchi mukammal dastur tuzing. Kutiladigan natija: Eng katta son: 89

10. Valyuta konverteri qiyin

Foydalanuvchida mablag = 1000000 so‘m bor va u valyutani tanlaydi (valyuta = "USD" yoki "EUR" yoki "RUB").

• USD: 12 800 so‘m
• EUR: 13 900 so‘m
• RUB: 140 so‘m Tanlangan valyutaga qarab mablag‘ni hisoblab chiqaruvchi dastur yozing. Kutiladigan natija: Sizning mablag'ingiz: 78.12 USD

11. To‘liq interaktiv diagnostika bot bonus

input() orqali foydalanuvchining server monitoring holatini so‘rovchi mini diagnostika dasturi tuzing:

• CPU yuklamasi (0–100%)
• RAM yuklamasi (0–100%) Agar ikkalasi ham 85% dan oshsa → "KRITIK HOLAT: Server qizib ketmoqda!" Agar faqat bittasi 85% dan oshsa → "OGOHLANTIRISH: Resurslar chegarada" Aks holda → "Tizim normal holatda ishlamoqda". Kutiladigan natija: To‘liq ishlovchi server monitoring tahlili.

O'zingizni tekshiring

1. elif operatorining else if dan qanday farqi bor?
2. Nega if-elif-else zanjirida shartlarning yozilish tartibi muhim?
3. Agar hech qaysi if va elif sharti bajarilmasa nima sodir bo‘ladi?
4. input() orqali olingan ma'lumotni nima uchun int() ga o‘tkazish kerak?
5. Pythonda = va == operatorlarining vazifalarini yana bir bor tushuntiring.
6. Rasmiy qo‘llanmadagi "Harorat tavsiyasi" topshirig‘ida shartlar qanday tartibda tuzildi?

Uyga vazifa

1. Rasmiy 4 ta topshiriqni alohida fayllarga yozing:
   • musbat_manfiy.py (0 dan katta, kichik yoki nol);
   • kattasi.py (ikki sondan kattasini yoki tengligini topish);
   • yosh_toifa.py (bog‘cha, maktab, voyaga yetgan);
   • harorat.py (sovuq, salqin, issiq).
2. Dasturlarni turli xil qiymatlar bilan sinab ko‘ring va konsol natijalarini tekshiring.