Dars xulosasi

• Takrorlanuvchi algoritm (sikl / loop) — bir xil yoki o‘xshash amallarni belgilangan marta qayta-qayta bajaruvchi algoritm.
• Sikl 3 ta asosiy qismdan iborat: boshlanish (start), takrorlanishlar soni yoki shart (stop) va hisoblagichning o‘zgarishi (step).
• Qachonki takrorlanishlar soni oldindan ma'lum bo‘lsa, ko‘pincha for siklidan foydalaniladi.
• range() funksiyasi sonlar ketma-ketligini hosil qiladi.
• range(5) → 0, 1, 2, 3, 4 (Python-da sanoq har doim 0 dan boshlanadi).
• range(start, stop) → stop qiymatining o‘zi ketma-ketlikka kirmaydi!
• range(start, stop, step) → uchinchi parametr qadam miqdorini bildiradi.
• [1, N] oralig‘idagi sonlar yig‘indisini hisoblash uchun akkumulyator o‘zgaruvchisi (s = 0) va s += i amali qo‘llaniladi.

Qo'shimcha ma'lumot

Nega stop qiymati kirmaydi? (Off-by-one qoidasi)

Dasturlashda range(1, 10) yozilganda, nima uchun 10 kirmasligini ko‘pchilik yangi o‘rganuvchilar tushunmay qiynaladi. Buning sababi juda oddiy:

1. Chiqadigan sonlar soni har doim stop - start ga teng bo‘ladi: 10 - 1 = 9 ta son chiqadi.
2. Agar siz n ta takrorlanish xohlasangiz, shunchaki range(n) yozasiz va u 0 dan n-1 gacha aniq n marta aylanadi.
3. Agar 1 dan N gacha barcha sonlar (shu jumladan N ham) kerak bo‘lsa, oxirgi chegarani N + 1 qilib belgilash lozim: range(1, N + 1).

Akkumulyator (Yig‘ib boruvchi) tushunchasi

Matematik hisob-kitoblarda biror natijani to‘plash uchun ishlatiladigan o‘zgaruvchiga dasturlashda akkumulyator deyiladi. Masalan:

• Yig‘indini hisoblashda boshlang‘ich qiymat: s = 0 (chunki qo‘shishda 0 neytral);
• Ko‘paytmani (faktorial) hisoblashda boshlang‘ich qiymat: p = 1 (chunki 0 ga ko‘paytirsangiz butun natija 0 bo‘lib ketadi!).

Teskari qadam (Negative Step)

range() funksiyasida qadam manfiy son bo‘lishi ham mumkin. Bu holda boshlang‘ich son oxirgi sondan katta bo‘lishi kerak:

for i in range(10, 0, -1):
    print(i, end=" ")
# Natija: 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1

Odatiy xatolar

• Qadam nol bo‘lishi: range(1, 10, 0) → ValueError: range() arg 3 must not be zero. Qadam hech qachon 0 bo‘lishi mumkin emas!
• Natijani sikl ichida chop etish: Agar print(s) ni for ning ichiga yozib qo‘ysangiz, u har bir aylanishda oraliq natijani qayta-qayta chiqaraveradi. Faqat yakuniy natija kerak bo‘lsa, print() ni sikl tashqarisida yozish kerak.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Sikl (Loop)	Takrorlanuvchi amallar kodi
Iteratsiya	Siklning bir marta to‘liq aylanib chiqishi
for	Belgilangan to‘plam yoki oraliq bo‘ylab aylanuvchi sikl operatori
range()	Sonlar oralig‘ini generator ko‘rinishida hosil qiluvchi funksiya
Hisoblagich (Counter)	Har bir iteratsiyada qiymati o‘zgarib boruvchi o‘zgaruvchi (odatda i, j, k)
Akkumulyator	Yig‘indi yoki ko‘paytmani to‘plab boruvchi o‘zgaruvchi
Off-by-one	Chegarani bitta son kam yoki ko‘p olib yuborish xatosi

Bilasizmi?

• Pythonda range() xotirani deyarli egallamaydi! Siz range(1000000000) (1 milliard) desangiz ham, Python bu sonlarning barchasini birdaniga xotiraga yuklamaydi, balki har bir sonni faqat kerak bo‘lgan vaqtdagina generatsiya qiladi.
• Katta server tizimlarida ma'lumotlar bazasidagi millionlab yozuvlarni birma-bir tahlil qilish uchun for sikllaridan foydalaniladi.
• Dasturlash tarixida birinchi siklli algoritmni 1843-yilda birinchi ayol dasturchi Ada Lavleys (Ada Lovelace) mexanik hisoblash mashinasi uchun yozgan.

Topshiriqlar

1. 1 dan 10 gacha sanash oson

for sikli orqali 1 dan 10 gacha bo‘lgan barcha butun sonlarni konsolga chiqaring. Kutiladigan natija: 1 dan 10 gacha sonlar ekranda ko‘rinishi.

2. Ismni takrorlash oson

O‘z ismingizni for sikli yordamida konsolga 5 marta chiqaring. Kutiladigan natija: Ismingiz 5 qatorda takrorlanishi.

3. Juft sonlar zanjiri oson

range(2, 21, 2) yordamida 2 dan 20 gacha bo‘lgan barcha juft sonlarni ekranga chiqaring. Kutiladigan natija: 2 4 6 8 10 12 14 16 18 20

4. Besh qadamli sanash oson

0 dan boshlab 50 gacha bo‘lgan sonlarni 5 qadam bilan (range(0, 51, 5)) chiqaring. Kutiladigan natija: 0 5 10 15 20 25 30 35 40 45 50

5. [1, N] yig‘indisi o'rta

Foydalanuvchi kiritgan n = 20 sonigacha bo‘lgan barcha sonlar yig‘indisini (1 + 2 + ... + 20) hisoblovchi dastur yozing. Kutiladigan natija: Yig'indi: 210

6. Ko‘paytirish jadvali o'rta

6 sonining 1 dan 10 gacha bo‘lgan ko‘paytirish jadvalini quyidagi formatda chiqaring: 6 x 1 = 6, 6 x 2 = 12, ..., 6 x 10 = 60. Kutiladigan natija: To‘liq 6 ning karra jadvali.

7. Teskari sanash (Start) o'rta

range(10, 0, -1) yordamida 10 dan 1 gacha teskari sanang va sikl tugagach "Start! Raketa havoga ko'tarildi!" deb chiqaring. Kutiladigan natija: 10 dan 1 gacha sonlar va start xabari.

8. Kvadratlar jadvali o'rta

1 dan 10 gacha bo‘lgan sonlarning har birining kvadratini (i ** 2) hisoblab chiqaring. Kutiladigan natija: 1 ning kvadrati: 1, 2 ning kvadrati: 4, ..., 10 ning kvadrati: 100.

9. Faqat 3 ga karrali sonlar yig‘indisi qiyin

[1, 50] oralig‘idagi faqat 3 ga bo‘linadigan sonlarni toping, ularni ekranga chiqaring va ularning umumiy yig‘indisini hisoblang. Kutiladigan natija: 3 ga karrali barcha sonlar va ularning yakuniy summasi.

10. Juft va toqlar soni qiyin

[1, 100] oralig‘ida nechta juft va nechta toq son borligini for va if yordamida sanab, konsolda ko‘rsating. Kutiladigan natija:

Juft sonlar soni: 50 ta
Toq sonlar soni: 50 ta

11. Faktorial hisoblagich bonus

Matematikada N! (faktorial) — 1 dan N gacha barcha sonlar ko‘paytmasidir (5! = 1 * 2 * 3 * 4 * 5 = 120). Foydalanuvchi kiritgan sonning faktorialini hisoblovchi dastur tuzing (e'tibor bering, boshlang‘ich ko‘paytma 1 bo‘lishi kerak!). Kutiladigan natija: 5 ning faktoriali: 120

O'zingizni tekshiring

1. Takrorlanuvchi algoritm nima uchun kerak va u kodni qanday qisqartiradi?
2. Siklning 3 ta asosiy qismini sanab bering.
3. range(1, 10) ifodasida nega 10 soni kirmaydi?
4. range(0, 30, 5) qanday sonlarni generatsiya qiladi?
5. Akkumulyator o‘zgaruvchisi nima va yig‘indi hisoblashda uning boshlang‘ich qiymati nega 0 bo‘ladi?
6. Qanday qilib range() yordamida teskari sanash mumkin?

Uyga vazifa

1. jadval.py faylida 9 sonining 1 dan 10 gacha bo‘lgan ko‘paytirish jadvalini to‘liq konsolga chiqaring.
2. [1, 50] oralig‘idagi barcha juft sonlarning yig‘indisini for sikli bilan hisoblang.
3. 20 dan 0 gacha 2 qadam bilan teskari sanovchi dastur yozing (range(20, -1, -2)).