Dars xulosasi

• match / case (Pattern Matching) — berilgan qiymatni bir nechta aniq variantlar bilan solishtirib, mos kelgan blokni bajaruvchi zamonaviy tanlash operatori.
• Ko‘p sonli variantlar (hafta kunlari, oylar, menyu buyruqlari) mavjud bo‘lganda if/elif ga qaraganda ancha qisqa va toza yoziladi.
• case _: — barcha oldingi holatlarga tushmagan qolgan har qanday qiymatlar uchun ishlaydi (else ning analogi).
• | (quvur / pipe) belgisi orqali bitta case ichida bir nechta qiymatni birlashtirish mumkin (case 6 | 7:).
• [1, n] oralig‘idagi sonlarni filtrlashda (masalan, 3 ga karrali) ham for, ham while sikllaridan muvaffaqiyatli foydalanish mumkin.
• 1-bobning asosiy algoritmlari (arifmetika, shartlar, sikllar, tanlash operatorlari) to‘liq yakunlandi!

Qo'shimcha ma'lumot

Nega boshqa tillarda switch bor, Pythonda esa yo‘q edi?

C, C++, Java va JavaScript tillarida o‘nlab yillardan beri switch / case operatori mavjud edi. Python yaratuvchilari esa oddiy switch tilga yangilik qo‘shmaydi deb hisoblab, uni uzoq vaqt kiritishmagan. Ammo Python 3.10 versiyasida (2021-yil) shunchaki switch emas, balki ancha kuchliroq bo‘lgan Strukturaviy andozalar moslashuvi (Structural Pattern Matching) — ya'ni match / case joriy qilindi. U nafaqat son va matnlarni, balki murakkab ro‘yxatlar, lug‘atlar va obyektlar tuzilishini ham bir zumda tahlil qila oladi!

case _ nima uchun pastki chiziq bilan yoziladi?

Pythonda _ (pastki chiziq) "menga bu qiymatning aniq nomi muhim emas, har qanday boshqa qiymat qabul qilinsin" degan ma'noni anglatadi. Dasturlashda bu wildcard deb ataladi. Agar siz case _: ni eng tepaga yozib qo‘ysangiz, barcha holatlar o‘sha yerda to‘xtab qoladi. Shuning uchun case _: har doim eng oxirida turishi shart.

Guard shartlari (case ... if)

match/case da variant ichida qo‘shimcha if shartini qo‘yish mumkin:

ball = 95
match ball:
    case b if b >= 90:
        print("A'lo darajali stipendiya!")
    case b if b >= 70:
        print("Oddiy stipendiya")
    case _:
        print("Stipendiya yo'q")

Bu backendda buyurtmalar holatini tekshirishda juda qo‘l keladi.

Odatiy xatolar

• Eski Python versiyasida ishlatish: Agar kompyuteringizda Python 3.9 yoki undan eski versiya o‘rnatilgan bo‘lsa, match operatori ishlamaydi (SyntaxError beradi). Albatta Python 3.10 yoki undan yuqori versiya kerak.
• case dan keyin ikki nuqtani unutish: Har bir case qatori oxirida : bo‘lishi shart.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
match / case	Python 3.10+ tanlash va andozalarni moslashtirish operatori
Pattern Matching	Ma'lumotlar andozasini solishtirish mexanizmi
Wildcard (_)	Har qanday boshqa holatni qamrab oluvchi belgi
Pipe (	)
Karrali son	Biror songa qoldiqsiz bo‘linadigan son
Menu routing	Foydalanuvchi buyrug‘iga qarab kerakli funksiyani ishga tushirish

Bilasizmi?

• Telegram botlarda foydalanuvchi tugmalarni bosganda (masalan, "Katalog", "Sozlamalar", "Bog'lanish") keladigan buyruqlarni qayta ishlash uchun professional backend dasturchilar aynan match / case dan foydalanishadi.
• FastAPI va REST API tizimlarida HTTP status kodlarini (200, 201, 400, 404, 500) tahlil qilishda match / case eng qisqa va tezkor yechim hisoblanadi.

Topshiriqlar

1. Dastur menyusi (1.47-rasm) oson

Foydalanuvchi 1, 2 yoki 3 kiritadi:

• 1 → "Dastur boshlandi"
• 2 → "Sozlamalar ochildi"
• 3 → "Dastur yopildi"
• Boshqa → "Noto'g'ri tanlov" dasturini match / case bilan yozing. Kutiladigan natija: Tanlangan raqamga mos xabar chiqishi.

2. Hafta kunlari (1.48-rasm) oson

1 dan 7 gacha raqam kiritilganda haftaning mos kunini (Dushanba...Yakshanba) chiqaruvchi dastur tuzing. Boshqa holatda "Xato! 1–7 oralig'ida kiriting" deb chiqarsin. Kutiladigan natija: 1 kiritilganda Dushanba chiqishi.

3. [1, n] 3 ga karrali sonlar (for bilan) oson

Foydalanuvchi n = 30 sonini kiritadi. for sikli yordamida 1 dan 30 gacha bo‘lgan barcha 3 ga bo‘linadigan sonlarni chiqaring. Kutiladigan natija: 3 6 9 12 15 18 21 24 27 30

4. [1, n] 3 ga karrali sonlar (while bilan) oson

Aynan 3-topshiriqni while sikli yordamida qayta yozing va natijalar bir xilligini tekshiring. Kutiladigan natija: 3 6 9 12 15 18 21 24 27 30

5. Oylar nomi (1.3-topshiriq) o'rta

Foydalanuvchi 1 dan 12 gacha bo‘lgan oy raqamini kiritganda tegishli oy nomini (Yanvar, Fevral, ..., Dekabr) chiqaruvchi to‘liq dasturni match / case orqali yozing. Kutiladigan natija: 10 kiritilganda Oktyabr chiqishi.

6. Fasllarni aniqlash o'rta

Oy raqamiga qarab faslni aniqlang (| operatoridan foydalaning):

• 12, 1, 2 → "Qish"
• 3, 4, 5 → "Bahor"
• 6, 7, 8 → "Yoz"
• 9, 10, 11 → "Kuz"Kutiladigan natija: 4 kiritilganda Bahor chiqishi.

7. Ish kuni yoki dam olish kuni o'rta

Hafta kuni raqami berilgan (1–7). case 1 | 2 | 3 | 4 | 5: orqali "Ish kuni", case 6 | 7: orqali "Dam olish kuni" deb chiqaruvchi dastur yozing. Kutiladigan natija: 6 kiritilganda Dam olish kuni chiqishi.

8. Mini-kalkulyator o'rta

Foydalanuvchi ikkita son (a = 12, b = 4) va amal belgisini (amal = "*") kiritadi. match amal: yordamida +, -, *, / amallarini bajaruvchi kalkulyator dasturini tuzing. Kutiladigan natija: Natija: 48

9. [1, n] oralig‘idagi 3 ga va 5 ga karrali sonlar qiyin

[1, 100] oralig‘ida bir vaqtning o‘zida ham 3 ga, ham 5 ga bo‘linadigan (ya'ni 15 ga karrali) barcha sonlarni toping, ekranga chiqaring va ularning sonini hisoblang. Kutiladigan natija: 15 30 45 60 75 90 va Jami: 6 ta.

10. HTTP status kodlari routeri qiyin

Serverdan kelgan status kodi berilgan (status = 404):

• 200 → "OK: Muvaffaqiyatli"
• 201 → "Created: Yangi obyekt yaratildi"
• 400 → "Bad Request: Noto'g'ri so'rov"
• 403 → "Forbidden: Ruxsat berilmagan"
• 404 → "Not Found: Sahifa topilmadi"
• 500 → "Internal Server Error: Server xatoligi"
• Boshqa → "Noma'lum status kodi"Kutiladigan natija: 404 kiritilganda Not Found: Sahifa topilmadi chiqishi.

11. To‘liq konsol menyusi (Interaktiv) bonus

while True: sikli ichida ishlovchi, foydalanuvchiga doimiy menyu ko‘rsatuvchi dastur tuzing:

• 1: Balansni tekshirish
• 2: Pul qo‘shish
• 3: Chiqish (break bilan dastur yopiladi) Har bir tanlov match / case orqali boshqarilsin. Kutiladigan natija: To‘liq ishlovchi interaktiv bankomat/server konsol menyusi.

O'zingizni tekshiring

1. match / case operatorining if-elif-else dan qanday asosiy afzalliklari bor?
2. case _: dagi pastki chiziq belgisi nima uchun kerak?
3. Bitta case da bir nechta qiymatni tekshirish uchun qaysi belgi ishlatiladi?
4. Nega [1, n] oraliqdagi 3 ga karrali sonlarni chiqarish masalasida for ham, while ham ishlatilishi mumkin?
5. match operatori Pythonning qaysi versiyasidan boshlab mavjud?
6. Qanday vaziyatlarda match / case o‘rniga baribir if-elif ishlatish to‘g‘ri bo‘ladi?

Uyga vazifa

1. Rasmiy qo‘llanmadagi barcha amaliy topshiriqlarni alohida fayllarga saqlang:
   • karrali_uch.py (3 ga karralilarni for va while bilan chiqarish);
   • oylar.py (1 dan 12 gacha sonlarga qarab oy nomini match/case bilan chiqarish);
   • kalkulyator.py (+, -, *, / amallarini match/case bilan hisoblash).
2. Dasturlarni turli kiritmalar bilan sinab ko‘ring va 1-chorakning 3 haftalik mavzularini to‘liq takrorlang.