Dars xulosasi

• Tuple — tartibli (ordered) elementlar to‘plami, list’ga o‘xshaydi.
• Eng katta farq: tuple o‘zgarmas (immutable) — yaratilgandan keyin elementlarini o‘zgartirib bo‘lmaydi.
• Tuple ( ) qavslar va elementlar orasidagi vergul bilan yaratiladi.
• Bitta elementli tupleda vergul shart: (5,) — tuple, (5) — oddiy int.
• Tuple’da indeks va slicing ishlaydi: t[0], t[-1], t[1:3].
• O‘zgartirish kerak bo‘lsa: list() → o‘zgartirish → tuple().
• Metodlar: count() — sanaydi, index() — indeksni topadi.

Qo'shimcha ma'lumot

Tuple qachon kerak?

Rasmiy qo‘llanmada uchta holat bor:

1. O‘zgarmas ma’lumot: Toshkentning koordinatasi (41.31, 69.28) hech qachon o‘zgarmaydi. Rang (255, 128, 0) — RGB qiymat.
2. Funksiya bir nechta qiymat qaytarganda — buni 6-haftada funksiyalarda ko‘rasiz.
3. «Record» (kichik yozuv): ("Ali", "Valiyev", 2011) — bitta odam haqidagi bog‘liq ma’lumotlar.

Hayotiy o‘xshatish: list — qalam bilan yozilgan daftar, tuple — notarius muhr bosgan hujjat.

Vergulning sirli kuchi

Ko‘pchilik tuple’ni qavs yaratadi deb o‘ylaydi. Aslida tuple’ni vergul yaratadi:

a = (5)     # bu shunchaki 5 soni
b = (5,)    # bu tuple
print(type(a), type(b))
# <class 'int'> <class 'tuple'>

Matematikada (2 + 3) * 4 dagi qavs — oddiy guruhlash. Python ham (5) ni shunday tushunadi.

Tuple’ni «o‘zgartirish» yo‘li

Tuple’ning o‘zini o‘zgartirib bo‘lmaydi, lekin undan yangi tuple yasash mumkin:

rang = (255, 128, 0)
r = list(rang)     # [255, 128, 0]  — endi o'zgartirsa bo'ladi
r[0] = 100
rang = tuple(r)    # (100, 128, 0)  — yana muhrladik

count() va index()

baholar = (5, 4, 5, 3, 5)
print(baholar.count(5))   # 3 — beshlik 3 marta
print(baholar.index(4))   # 1 — 4 birinchi bo'lib 1-indeksda

index() faqat birinchi uchragan joyni qaytaradi. Element umuman bo‘lmasa, xato (ValueError) chiqadi.

Odatiy xatolar

• t[0] = 10 → TypeError: 'tuple' object does not support item assignment. Tuple o‘zgarmas!
• t.append(4) → AttributeError: tuple’da append yo‘q (u list metodi).
• (7) ni tuple deb o‘ylash — vergulni unutmang: (7,).

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Tuple (kortej)	Tartibli, o‘zgarmas elementlar to‘plami
Immutable	O‘zgarmas: yaratilgach o‘zgartirib bo‘lmaydi
Mutable	O‘zgaruvchan: elementlarini o‘zgartirish mumkin (list)
Ordered	Tartibli: elementlar joyi saqlanadi
Indeks	Elementning tartib raqami (0 dan boshlanadi)
Slicing	Ketma-ketlikdan bo‘lak qirqib olish: t[1:3]
count()	Element necha marta uchrashini sanovchi metod
index()	Element indeksini topuvchi metod
Record	Bitta obyekt haqidagi bog‘liq ma’lumotlar yozuvi

Bilasizmi?

• «Tuple» so‘zi matematikadagi double, triple, quadruple (ikkilik, uchlik, to‘rtlik) so‘zlarining umumiy oxiridan olingan.
• Xaritalar va navigatorlar joylashuvni (kenglik, uzunlik) juftligi ko‘rinishida saqlaydi — bu tuple uchun eng yaxshi misol.
• Ekrandagi har bir rang uchta son bilan yoziladi: qizil, yashil, ko‘k (RGB). (255, 0, 0) — sof qizil.

Topshiriqlar

1. Mening tuple’im oson

(ism, familiya, tug‘ilgan_yil) ko‘rinishida tuple yarating va har bir elementni alohida qatorda chiqaring. Kutiladigan natija: 3 qatorda ism, familiya va yil.

2. Vergul sinovi oson

x = (7) va y = (7,) ning turini type() bilan chiqaring. Kutiladigan natija: <class 'int'> va <class 'tuple'>.

3. Hafta kunlari oson

Haftaning 7 kunini tuple’ga yozing. Birinchi va oxirgi kunni (manfiy indeks bilan) chiqaring. Kutiladigan natija: Dushanba va Yakshanba.

4. Ish kunlari oson

3-topshiriqdagi tuple’dan slicing bilan faqat ish kunlarini (birinchi 5 kun) oling. Kutiladigan natija: 5 ta kundan iborat tuple.

5. Bu kod nima chiqaradi? o'rta

t = (10, 20, 30, 40, 50)
print(t[1:4])
print(t[-2])
print(t.index(30))

Avval daftarga javob yozing, keyin tekshiring. Kutiladigan natija: 3 qator natija va sizning bashoratingiz bilan solishtirish.

6. Rangni yangilash o'rta

rang = (0, 0, 255). Ikkinchi elementni 200 ga o‘zgartiring (list orqali) va qayta tuple qiling. Kutiladigan natija: (0, 200, 255)

7. Xatoni toping o'rta

shahar = ("Toshkent", 41.31, 69.28)
shahar[0] = "Samarqand"
print(shahar)

Nega xato chiqadi? Kodni to‘g‘ri ishlaydigan qilib tuzating. Kutiladigan natija: ('Samarqand', 41.31, 69.28)

8. Beshliklar soni o'rta

baholar = (5, 4, 5, 3, 5, 4). Nechta 5 va nechta 4 borligini count() bilan chiqaring. Kutiladigan natija: 5: 3 ta, 4: 2 ta.

9. Baholar statistikasi qiyin

baholar = (5, 3, 4, 5, 5, 2, 4, 5). for sikli va count() yordamida 2 dan 5 gacha har bir baho necha marta uchraganini chiqaring. Kutiladigan natija: 4 qator: 2 bahosi: 1 marta ... 5 bahosi: 4 marta.

10. Sozlamalar tuple’i qiyin

Dars sozlamalarini tuple’da saqlang: (dars_daqiqa, tanaffus_daqiqa, haftada_dars) = (80, 10, 3). Haftada jami necha daqiqa dars bo‘lishini hisoblang. Kutiladigan natija: Haftada: 240 daqiqa

11. Eng ko‘p uchragan qiyin

(3, 1, 3, 2, 3, 1) tuple’ida eng ko‘p uchragan sonni for va count() yordamida toping. Kutiladigan natija: Eng ko'p: 3 (3 marta)

12. Shaharlar xaritasi bonus

3 ta shahar uchun (nom, kenglik, uzunlik) tuple’larini yarating va ularni bitta list ichiga joylang. for bilan har bir shaharni Toshkent: 41.31, 69.28 formatida chiqaring. Koordinatalarni internetdan toping. Kutiladigan natija: 3 qatorda shaharlar va koordinatalar.

O'zingizni tekshiring

1. Tuple bilan list’ning eng katta farqi nima?
2. Tuple qachon ishlatiladi? Uchta holatni ayting.
3. Nega (5) tuple emas?
4. Tuple elementini o‘zgartirmoqchi bo‘lsak, qanday yo‘l tutamiz?
5. count() va index() metodlari nima qaytaradi?
6. t = (1, 2, 3) bo‘lsa, t[-1] nimaga teng?

Uyga vazifa

1. tuple_mashq.py: haftaning 7 kunini tuple’da saqlang; birinchi, oxirgi kunni va ish kunlarini (slicing) chiqaring.
2. (2, 5, 5, 3, 5, 4, 2) tuple’ida har bir son necha marta uchrashini count() bilan chiqaring.
3. Sevimli shahringiz koordinatasini tuple’da saqlang, list orqali uzunlikni o‘zgartirib, qayta tuple qiling.