Dars xulosasi

• Set — takrorlanmaydigan (unique) elementlar to‘plami.
• Set’da takror element bo‘lmaydi, in bilan tekshirish juda tez.
• Set’da indeks yo‘q (s[0] ishlamaydi), tartib kafolatlanmaydi.
• Set mutable: add() bilan qo‘shish, remove() bilan o‘chirish mumkin.
• Set { } bilan yaratiladi, lekin bo‘sh set faqat set() — {} bo‘sh dictionary.
• Ikki setni birlashtirganda dublikatlar o‘zi yo‘qoladi: a | b.
• set(nums) — listdagi takrorlarni olib tashlaydi; sorted(s) — tartiblangan list qaytaradi.

Qo'shimcha ma'lumot

Set — to‘garak ro‘yxati

Tasavvur qiling, Python to‘garagiga yozilish varag‘i bor. Ali shoshilib ikki marta yozildi. Lekin to‘garakda Ali baribir bitta! Set aynan shunday ishlaydi:

yozilganlar = ["Ali", "Laylo", "Ali", "Sardor"]
azolar = set(yozilganlar)
print(azolar)        # {'Ali', 'Laylo', 'Sardor'}
print(len(azolar))   # 3

Nega {} bo‘sh set emas?

Pythonda jingalak qavslarni ikki tuzilma ishlatadi: set va dictionary. Bo‘sh {} tarixan dictionary’ga tegishli. Shuning uchun bo‘sh set uchun maxsus yozuv bor:

a = {}        # bo'sh dict
b = set()     # bo'sh set
print(type(a), type(b))

Indeks yo‘q — demak «bormi?» deb so‘raymiz

Set’dan «birinchi elementni ber» deb bo‘lmaydi. Uning o‘rniga «bu element bormi?» deb so‘raymiz:

bloklangan = {"spam_bot", "fake_user"}
print("spam_bot" in bloklangan)   # True
print("ali_2011" in bloklangan)   # False

Bunday tekshiruv set’da juda tez ishlaydi — hatto millionlab elementda ham.

Birlashtirish

a = {"Ali", "Vali"}
b = {"Vali", "Laylo"}
print(a | b)          # {'Ali', 'Vali', 'Laylo'}
print(a.union(b))     # xuddi shu natija

Vali ikkala setda bor edi, lekin natijada bir marta turibdi.

Odatiy xatolar

• s = {} keyin s.add(1) → AttributeError: 'dict' object has no attribute 'add'.
• s[0] → TypeError: 'set' object is not subscriptable.
• Set’dagi tartibga ishonish: print({3, 1, 2}) har doim siz yozgan tartibda chiqmasligi mumkin. Tartib kerak bo‘lsa — sorted().
• remove() bilan yo‘q elementni o‘chirish → KeyError. Avval in bilan tekshiring.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Set (to‘plam)	Takrorlanmaydigan elementlar to‘plami
Unique	Unikal, yagona: takrorlanmaydigan
Dublikat	Takroriy, ikkinchi nusxa element
add()	Set’ga element qo‘shuvchi metod
remove()	Set’dan elementni o‘chiruvchi metod
Birlashtirish (union)	Ikki setning barcha elementlarini bitta setga yig‘ish: a | b
in	Element bor-yo‘qligini tekshiruvchi operator
sorted()	Tartiblangan list qaytaruvchi funksiya
Mutable	O‘zgaruvchan: element qo‘shish/o‘chirish mumkin

Bilasizmi?

• Set g‘oyasi matematikadagi to‘plamlar nazariyasidan olingan. Uni XIX asrda nemis matematigi Georg Kantor asoslagan.
• Ijtimoiy tarmoqlar «umumiy do‘stlar» sonini ko‘rsatganda, aslida ikkita to‘plam ustida amal bajariladi.
• Spam-filtrlar ko‘pincha bloklangan manzillarni set kabi tuzilmada saqlaydi: tekshiruv bir zumda bo‘ladi.

Topshiriqlar

1. Takrorlarsiz sonlar oson

nums = [4, 1, 4, 2, 1, 5] dan takrorlarni olib tashlang va tartiblangan holda chiqaring. Kutiladigan natija: [1, 2, 4, 5]

2. Bo‘sh set oson

Bo‘sh set yarating, unga "Python", "Linux", "Python" ni qo‘shing va uzunligini chiqaring. Kutiladigan natija: 2

3. Bormi? oson

mevalar = {"olma", "nok", "uzum"}. Foydalanuvchi meva nomini kiritadi; setda bor bo‘lsa "Bor", bo‘lmasa "Yo'q" chiqsin. Kutiladigan natija: nok → Bor, anor → Yo'q.

4. Turini aniqlang oson

a = {}, b = set(), c = {1, 2} ning turlarini chiqaring. Kutiladigan natija: dict, set, set.

5. Xatoni toping o'rta

mevalar = {}
mevalar.add("olma")
print(mevalar[0])

Bu kodda 2 ta xato bor. Ularni toping va tuzating. Kutiladigan natija: Kod ishlaydi va {'olma'} chiqadi.

6. Ikki sinf o'rta

sinf_a = {"Ali", "Vali", "Laylo"}, sinf_b = {"Laylo", "Sardor", "Ali"}. Birlashtiring va jami nechta turli o‘quvchi borligini chiqaring. Kutiladigan natija: Jami: 4 ta o'quvchi

7. Bu kod nima chiqaradi? o'rta

s = {1, 2, 3}
s.add(2)
s.add(4)
s.remove(1)
print(sorted(s), len(s))

Kutiladigan natija: Bashoratingizni yozing va tekshiring.

8. Mehmonlar ro‘yxati o'rta

["Ali", "Vali", "Ali", "Laylo", "Vali", "Madina"] listida nechta turli mehmon borligini va ularni alifbo tartibida chiqaring. Kutiladigan natija: 4 va tartiblangan ismlar.

9. Takrorlanmas harflar qiyin

Foydalanuvchi bitta so‘z kiritadi. So‘zdagi takrorlanmas harflarni (kichik harflarda) alifbo tartibida va ularning sonini chiqaring. Kutiladigan natija: Dasturlash -> 8 ta harf: ['a', 'd', 'h', 'l', 'r', 's', 't', 'u'].

10. Bloklangan loginlar qiyin

Bloklangan loginlar setini yarating. Foydalanuvchidan login so‘rang: bloklangan bo‘lsa "Kirish taqiqlangan", aks holda "Xush kelibsiz", so‘ng yangi loginni ham add() bilan «faol foydalanuvchilar» setiga qo‘shing. Kutiladigan natija: To‘g‘ri xabar va yangilangan set.

11. Takrorlar sonini toping qiyin

nums = [1, 2, 2, 3, 3, 3]. Listda nechta element takror bo‘lganini len(nums) va len(set(nums)) farqi orqali toping. Kutiladigan natija: Takrorlar: 3 ta

12. Umumiy o‘yinlar bonus

Ikki do‘stning sevimli o‘yinlarini ikkita set qilib yozing. Ikkalasi ham yoqtiradigan o‘yinlarni toping (for va in bilan yoki internetdan set uchun mos operatorni izlab). Kutiladigan natija: Ikkalasiga ham yoqqan o‘yinlar ro‘yxati.

O'zingizni tekshiring

1. Set qanday elementlar to‘plami?
2. Set’ning 5 ta xususiyatini sanab bering.
3. Bo‘sh set qanday yaratiladi va nega {} bo‘lmaydi?
4. Nega s[0] set’da ishlamaydi?
5. Ikki setni birlashtirganda bir xil elementlar bilan nima bo‘ladi?
6. Listdagi dublikatlarni qanday olib tashlash mumkin?
7. Set’ni tartiblangan holda qanday chiqaramiz?

Uyga vazifa

1. set_mashq.py: [3, 7, 3, 9, 7, 1, 9] dan takrorlarni olib tashlab, tartiblangan holda chiqaring.
2. Ikki do‘stingizning sevimli o‘yinlarini ikki set qilib birlashtiring: jami nechta turli o‘yin?
3. Bloklangan loginlar setini yarating va kiritilgan loginni in bilan tekshiring.