Dars xulosasi

• PivotTable (Yig'ma jadval) — bu katta hajmdagi xom ma'lumotlar to'plamini hech qanday formulalar yozmasdan, sichqoncha yordamida (drag-and-drop) bir zumda umumlashtirish, guruhlash va ko'p o'lchovli tahliliy hisobotlarga aylantirish imkonini beruvchi vositadir.
• Pivot jadval yaratish uchun ma'lumotlar jadvalidagi istalgan katakka bosilib, Insert > PivotTable tanlanadi (yoki klaviaturada Alt + N + V).
• PivotTable Field List 4 ta asosiy maydondan iborat:
  1. Rows (Qatorlar): Qaysi toifalar bo'yicha guruhlash kerakligini belgilaydi (masalan, Viloyat, Mahsulot).
  2. Columns (Ustunlar): Ustunlar bo'ylab ikkinchi o'lchovni (kesimni) qo'yish (masalan, Yillar yoki Oylar).
  3. Values (Qiymatlar): Hisoblanadigan sonli ko'rsatkichlar (Savdo summasi, Tovar soni).
  4. Filters (Filtrlar): Butun hisobotni bitta parametr bo'yicha global saralash.
• Value Field Settings: Qiymatlar ustiga o'ng tugma bosilib, hisoblash turini o'zgartirish mumkin (Sum, Average, Count, Max, Min), shuningdek, Show Values As > % of Grand Total orqali foiz ulushini hisoblash mumkin.
• Sanalarni guruhlash (Date Grouping): Sana ustuni Rows ga qo'yilganda, Excel ularni avtomatik yoki qo'lda Oylar, Choraklar va Yillar bo'yicha guruhlab beradi.
• Slicer va Timeline: Slicer — toifalar bo'yicha chiroyli interaktiv tugmalar bloki, Timeline esa sanalar uchun qulay vaqt slayderi. Ular Pivot jadvallar va grafiklarni bitta bosishda filtrlaydi.
• PivotChart: PivotTable bilan chambarchas bog'langan dinamik diagramma bo'lib, filtr o'zgarganda diagramma ham bir zumda avtomatik qayta chiziladi.
• Refresh (Alt + F5): Asosiy manba jadvalga yangi ma'lumotlar qo'shilganda yoki o'zgartirilganda, PivotTable avtomatik yangilanmaydi — Refresh tugmasini bosish shart!

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Nega formulalar o'rniga PivotTable?

Tasavvur qiling, sizda 10 000 ta savdo qatori bor. Agar har bir viloyat va mahsulot kesimida sotuvlarni hisoblamoqchi bo'lsangiz, o'nlab SUMIFS formulalarini yozib chiqishingiz kerak bo'lardi. PivotTable yordamida esa:

• Viloyatni Rows ga tashlaysiz;
• Mahsulotni Columns ga tashlaysiz;
• Summani Values ga tashlaysiz. Bor-yo'g'i 3 ta sichqoncha harakati va 5 soniya ichida to'liq hisobot tayyor!

2. Slicerlarning kuchi: Bir nechta jadvalni bitta tugma bilan boshqarish

Slicer shunchaki oddiy filtr emas. Bitta Slicerni Report Connections orqali bir nechta Pivot jadval va PivotChartga ulash mumkin. Bunda siz bitta tugmani (masalan, "Samarqand") bossangiz, sahifadagi barcha jadvallar va diagrammalar bir vaqtda faqat Samarqand ko'rsatkichlariga moslashadi. Bu haqiqiy professional BI Dashboard yaratish imkonini beradi.

3. Grand Total va Subtotal boshqaruvi

PivotTable dizayn menyusida (Design tab):

• Subtotals: Quyi guruhlar bo'yicha oraliq jami yig'indilarni yoqish/o'chirish;
• Grand Totals: Jadval oxiridagi umumiy jami satr va ustunlarni boshqarish;
• Report Layout: Compact Form, Outline Form yoki jadvalli Tabular Form ko'rinishlariga o'tish imkonini beradi.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
PivotTable	Katta hajmdagi ma'lumotlarni dinamik umumlashtiruvchi va guruhlovchi yig'ma jadval.
Rows (Qatorlar)	Jadvalning chap tomonidagi satrlar bo'ylab guruhlanuvchi toifalar maydoni.
Columns (Ustunlar)	Jadval ustunlari bo'ylab ikkinchi o'lchovni hosil qiluvchi maydon.
Values (Qiymatlar)	Yig'indi, o'rtacha, son kabi matematik hisob-kitoblar bajariladigan sonli maydon.
Filters (Filtrlar)	Butun hisobot ma'lumotlarini bitta parametr bo'yicha global elakdan o'tkazuvchi maydon.
Value Field Settings	Qiymatlar maydonidagi hisoblash turini (Sum, Count, Average) va formatini sozlash oynasi.
Grouping	Sonlar yoki sanalarni oraliqlar (oylar, choraklar, 10-20 oralig'i) bo'yicha birlashtirish.
Slicer	Jadval va grafiklarni vizual tugmalar yordamida bir bosishda filtrlash vositasi.
Timeline	Faqat sana maydonlari uchun mo'ljallangan maxsus interaktiv vaqt slayderi.
PivotChart	PivotTable ma'lumotlariga to'g'ridan-to'g'ri bog'langan dinamik grafik va diagramma.
Refresh (Alt+F5)	Manba jadvaldagi o'zgarishlarni PivotTablega qayta yuklash va yangilash buyrug'i.

---

Bilasizmi?

• PivotTable texnologiyasi 1986-yilda Pito Salas tomonidan o'ylab topilgan va ilk bor 1991-yilda Steve Jobsning NeXT kompyuterlari uchun yaratilgan Lotus Improv dasturida namoyish etilgan.
• Microsoft bu ajoyib g'oyani 1994-yilda Excel 5.0 versiyasiga PivotTable nomi ostida qo'shgan va u bugungi kunda dunyodagi eng mashhur tahliliy vositaga aylangan.
• PivotTable xotirada ma'lumotlarni tezkor saqlash uchun Pivot Cache nomli maxsus virtual xotira qatlamidan foydalanadi. Aynan shu sababli millionlab qatorlar ustida ham soniyalar ichida hisob-kitob qiladi!
• Dunyo bo'yicha Exceldan foydalanuvchi 1 milliarddan ortiq insonlarning faqat 5-10 foizi PivotTable bilan professional darajada ishlay oladi.

---

Topshiriqlar

1. Birinchi PivotTable yaratish oson

Savdo jadvali (Mijoz, Shahar, Tovar, Summa) asosida yangi ishchi varaqda PivotTable tuzing. Satrlarga Shahar, qiymatlarga Summa maydonini joylashtiring. Kutiladigan natija: Har bir shahar bo'yicha umumiy savdo summasi hisoblangan ixcham jadval.

2. Hisoblash turini o'zgartirish (Average) oson

Tuzilgan PivotTableda Sum of Summa ustuniga o'ng tugmani bosib, Value Field Settings orqali hisoblash turini Average (o'rtacha savdo cheki) ga o'zgartiring. Kutiladigan natija: Shaharlar bo'yicha o'rtacha xarid summalari ko'rsatilgan ustun.

3. Bitimlar sonini sanash (Count) oson

Summa maydonini ikkinchi marta Values maydoniga tashlang va uning hisoblash turini Count qilib sozlang. Kutiladigan natija: Bir jadvalda ham umumiy summa, ham har bir shaharda nechta bitim tuzilgani soni chiqishi.

4. 2 o'lchovli kross-jadval (Matrix) oson

Satrlarda Shahar, ustunlarda esa Tovar toifasi joylashgan 2 o'lchovli kross-jadval tuzing. Qiymatlar maydoniga sotuv summasini qo'ying. Kutiladigan natija: Qatorlarida shaharlar, ustunlarida tovarlar kesishgan ko'p o'lchovli matritsa.

5. Valyuta formatini o'rnatish o'rta

PivotTable'dagi raqamlar ustiga o'ng tugmani bosib, Number Format > Currency orqali so'm (yoki dollar) formatini o'rnating, kasr qismini nolga tenglang. Kutiladigan natija: Barcha sonlar 1 250 000 so'm ko'rinishida formatlangan jadval.

6. Sanalarni oylar bo'yicha guruhlash (Grouping) o'rta

Jadvalning Sana ustunini Rows ga joylashtiring. Kunlik sanalarni o'ng tugma orqali Group qilib, Months va Quarters (oylar va choraklar) bo'yicha guruhlang. Kutiladigan natija: Kunlik uzun ro'yxat o'rniga 4 ta chorak va oylar bo'yicha umumlashtirilgan ko'rinish.

7. Slicer ulab filtrlash o'rta

PivotTable menyusidan Insert Slicer orqali Tovar maydoniga interaktiv tugmalar to'plamini qo'shing. Istalgan tovarni bosib jadval filtrlanishini sinang. Kutiladigan natija: Tugmalar orqali bir bosishda boshqariladigan dinamik jadval.

8. Foiz ulushini hisoblash (% of Grand Total) qiyin

Summa ustunining sozlamalaridan Show Values As bo'limiga kiring va % of Grand Total variantini tanlang. Kutiladigan natija: Har bir shahar yoki tovarning umumiy savdodagi foiz ulushi (% da) aks etgan ustun.

9. PivotChart va Timeline bilan dashboard qiyin

PivotTable asosida Clustered Column PivotChart chizing. Unga sana bo'yicha Timeline qo'shing. Timeline orqali faqat ma'lum bir oyni tanlaganingizda grafik qanday o'zgarishini tekshiring. Kutiladigan natija: Bir-biri bilan sinxron ishlovchi interaktiv diagramma va vaqt slayderi.

10. Pivot Cache va yangilash (Refresh) testi bonus

Manba jadvalga yangi shahar ("Buxoro", 5 000 000 so'm) qatorini qo'shing. PivotTablega o'tib, nima uchun yangi shahar darhol ko'rinmaganini tushuntiring va Alt + F5 orqali yangilang. Kutiladigan natija: Pivot Cachening ishlash mexanizmini amalda ko'rish va Refresh amali natijasida Buxoro shahrining jadvalga qo'shilishi.