Dars xulosasi

• Ma'lumotlar bazasi (Database) — bu ma'lumotlarni tartibli, tizimli, xavfsiz va boshqaruv imkoniyatiga ega bo'lgan holda saqlashga mo'ljallangan axborot omboridir.
• DBMS / MBBT (Database Management System) — ma'lumotlar bazasini yaratish, boshqarish, o'zgartirish va xavfsizligini ta'minlovchi dasturiy vositadir (PostgreSQL, MySQL, Microsoft SQL Server, Oracle).
• Relatsion model (Relational Model) — 1970-yilda Edgar F. Codd tomonidan ishlab chiqilgan bo'lib, ma'lumotlarni jadvallar (relations) ko'rinishida ifodalaydi.
• Relatsion modelning 3 asosiy elementi:
  1. Table (Jadval / Relation): Bitta ob'ektga (masalan, Talabalar, Tovar) tegishli ma'lumotlar jamlanmasi.
  2. Row (Satr / Tuple / Record): Ob'ektning bitta aniq namunasi (bitta talaba).
  3. Column (Ustun / Attribute / Field): Ob'ektning xususiyati yoki ko'rsatkichi (Ism, Yoshi, Telefon).
• Primary Key (Birlamchi kalit / PK): Jadvaldagi har bir satrni takrorlanmas tarzda noyob aniqlovchi ustun. Hech qachon bo'sh (NULL) bo'lishi va takrorlanishi mumkin emas.
• Foreign Key (Tashqi kalit / FK): Boshqa jadvaldagi Primary Key ustuniga murojaat qiluvchi va jadvallar o'rtasida mantiqiy bog'lanish yaratuvchi ustundir.
• Referensial yaxlitlik (Referential Integrity): Tashqi kalit qiymati faqat asosiy jadvaldagi mavjud bo'lgan Primary Key qiymatlariga teng bo'lishi mumkin. Bu mavjud bo'lmagan xaridorga buyurtma rasmiylashtirish kabi xatolarning oldini oladi.
• Jadvallararo munosabat turlari:
  • 1:1 (Birga-bir): Bitta fuqaroga faqat bitta xorijiy pasport.
  • 1:N (Birga-ko'p): Bitta sinfda ko'plab o'quvchilar, bitta o'quvchi faqat bitta sinfga tegishli.
  • M:N (Ko'pga-ko'p): Bitta o'quvchi bir nechta to'garakka qatnashadi, bitta to'garakda ko'plab o'quvchilar o'qiydi (oraliq ko'prik jadvali orqali tuziladi).

---

Qo'shimcha ma'lumot

1. Nega Excel o'rniga Ma'lumotlar Bazasi kerak?

Excel ajoyib jadval dasturi bo'lsa-da, katta biznes tizimlari uchun uning imkoniyatlari cheklangan:

• Hajm chegarasi: Excel bitta varaqda maksimal 1 048 576 qatorni qabul qiladi. Millionlab tranzaksiyalarga ega bank yoki onlayn-do'kon uchun bu juda oz. RDBMS esa milliardlab qatorlar ustida sekundlarda ishlaydi.
• Ko'p foydalanuvchili ishlash: Excel faylida bir vaqtning o'zida yuzlab odam bir xil katakni o'zgartirsa chalkashlik yuzaga keladi. DBMS esa bir vaqtning o'zida millionlab so'rovlarni xavfsiz navbatga qo'yadi.
• Qat'iy yaxlitlik qoidalari: Excelda ixtiyoriy foydalanuvchi tasodifan formulani o'chirib yuborishi yoki matn o'rniga son yozib qo'yishi mumkin. DBMS esa qat'iy qoidalar (Constraints) bilan ma'lumot buzilishini taqiqlaydi.

2. Primary Key turlari: Tabiiy va Sun'iy kalitlar

• Natural Key (Tabiiy kalit): Haqiqiy hayotdan olingan noyob ma'lumot (masalan, pasport seriyasi, avtomobil VIN raqami, ISBN kodi).
• Surrogate Key (Sun'iy kalit): Baza tomonidan avtomatik ravishda ketma-ket generatsiya qilinadigan tartib raqam (ID, 1, 2, 3...). Amaliyotda ko'pincha sun'iy kalitlar afzal ko'riladi, chunki inson ma'lumotlari (familiya, pasport) vaqt o'tib o'zgarishi mumkin, ammo ichki tizim ID'si hech qachon o'zgarmasligi lozim.

3. Ko'pga-ko'p (M:N) munosabat siri: Junction Table

Ko'pga-ko'p munosabatni ikkita jadval o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri bog'lash ma'lumotlar takrorlanishiga olib keladi. Shu sababli relatsion bazalarda uchinchi Junction Table (ko'prik jadval) ochiladi: Masalan: Talabalar $\leftrightarrow$ TalabaKurslari $\leftrightarrow$ Kurslar. Ko'prik jadval har ikkala jadvalning Primary Key ustunlarini Foreign Key sifatida o'zida saqlaydi va bitta murakkab M:N aloqani ikkita sodda 1:N aloqaga ajratib beradi.

---

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Database (Ma'lumotlar bazasi)	Ma'lumotlarni tartibli, tuzilgan va xavfsiz saqlovchi elektron tizim.
DBMS / MBBT	Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi (dasturiy ta'minot).
RDBMS	Relatsion ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimi (PostgreSQL, MySQL, SQL Server).
Relational Model	Edgar Codd tomonidan yaratilgan, ma'lumotlarni jadvallar orqali ifodalovchi model.
Table (Jadval / Relation)	Ma'lum bir subyektga oid satrlar va ustunlardan iborat tuzilma.
Row (Satr / Tuple)	Jadvaldagi bitta alohida yozuv (obyekt namunasi).
Column (Ustun / Attribute)	Yozuvning ma'lum bir xossasi yoki maydoni.
Primary Key (PK)	Jadvaldagi har bir satrni noyob aniqlovchi takrorlanmas kalit ustun.
Foreign Key (FK)	Boshqa jadvaldagi Primary Keyga havola qiluvchi bog'lovchi kalit ustun.
Referential Integrity	Tashqi kalit orqali bog'langan jadvallardagi ma'lumotlar uyg'unligi va to'g'riligi.
Junction Table	Many-to-Many munosabatini ikkita One-to-Many ga ajratuvchi oraliq ko'prik jadvali.

---

Bilasizmi?

• Relatsion model nazariyasini ishlab chiqqani uchun Edgar F. Codd 1981-yilda informatika sohasidagi eng nufuzli hisoblangan Turing mukofoti (Nobel mukofotining IT'dagi ekvivalenti) bilan taqdirlangan.
• Edgar Codd ushbu modelni taklif qilgan paytda IBM rahbariyati dastlab uni rad etgan, chunki ularning o'sha vaqtdagi ierarxik tizimlari yaxshi sotilayotgan edi.
• Dunyodagi barcha yirik banklar, aeroportlar, sog'liqni saqlash muassasalari va davlat ro'yxatlari aynan relatsion ma'lumotlar bazalariga tayanadi.
• Relatsion modelning asosi — Georg Cantor tomonidan 19-asrda kashf etilgan sof matematik To'plamlar nazariyasi (Set Theory) hisoblanadi.

---

Topshiriqlar

1. Primary Key tanlash oson

Sinfdagi o'quvchilar ro'yxatida quyidagi ustunlar bor: Ism, Familiya, TugilganYil, ID_Raqam, Shahar. Ushbu ustunlardan qaysi biri eng maqbul Primary Key bo'ladi va nima uchun? Kutiladigan natija: To'g'ri ustun tanlovi va unikal sababi yozilgan qisqa javob.

2. Table, Row, Column ajratish oson

Maktab dars jadvali misolida: a) Jadval (Entity) nima? b) Satr (Tuple) nima? c) Ustun (Attribute) nima? Har biriga 1 tadan aniq misol keltiring. Kutiladigan natija: 3 ta elementga mos tushuntirish va misollar.

3. Nima uchun Primary Key NULL bo'lolmaydi? oson

Agar Primary Key katagiga bo'sh (NULL) qiymat kiritishga ruxsat berilsa, qanday mantiqiy muammo kelib chiqishini tushuntiring. Kutiladigan natija: Identifikatsiya va noyoblikning buzilishi haqida mantiqiy xulosa.

4. 1:1 munosabatga misol topish oson

Kundalik hayotimizdan (fuqarolik, ta'lim yoki texnologiya) 1:1 (Birga-bir) munosabatiga mos keladigan 2 ta real misol keltiring. Kutiladigan natija: Har bir obyekt faqat bitta ikkinchi obyektga mos keluvchi 2 ta real juftlik.

5. Foreign Key vazifasini aniqlash o'rta

Talabalar jadvali va Guruhlar jadvali berilgan. a) Qaysi jadval asosiy (parent), qaysi biri bo'ysunuvchi (child)? b) Foreign Key ustuni qaysi jadvalga qo'shiladi va u nimani ko'rsatadi? Kutiladigan natija: Jadvallar bo'ysunishi va FK joylashuvi ko'rsatilgan sxema.

6. 1:N munosabat loyihalash o'rta

Kutubxona tizimi uchun Mualliflar va Kitoblar jadvallarini tuzing. Bitta muallif bir nechta kitob yozishi mumkin, har bir kitob bitta muallifga tegishli deb hisoblang. Har ikkala jadval ustunlarini va kalitlarini yozing. Kutiladigan natija: MuallifID orqali bog'langan ikkita jadval loyihasi.

7. Referensial yaxlitlik xatosini aniqlash o'rta

Kafedralar jadvalida faqat 3 ta kafedra bor: 101, 102, 103. Yangi xodim qo'shilayotganda uning KafedraID ustuniga adashib 999 kiritildi. RDBMS bu holatda nima qiladi va nega? Kutiladigan natija: Referential Integrity xatoligi sababi va tizim reaksiyasi bayoni.

8. Many-to-Many (M:N) muammosini hal qilish qiyin

Shifoxonada Shifokorlar va Bemorlar mavjud. Bitta shifokor ko'p bemorlarni ko'radi, bitta bemor bir nechta mutaxassis shifokor qabulida bo'ladi. Ushbu munosabat uchun oraliq ko'prik jadvalini (Qabullar / Appointments) loyihalang va undagi ustunlarni belgilang. Kutiladigan natija: 3 ta jadvaldan iborat relyatsion model sxemasi.

9. Composite Primary Key (Kompozit kalit) tushunchasi qiyin

Ba'zan bitta ustun noyob bo'lmasligi mumkin. Masalan, musobaqa jadvalida Yil va MusobaqaNomi birgalikda noyoblikni ta'minlaydi. Ikkita ustun birlashib bitta Primary Key vazifasini bajarishi mumkinligini misol bilan tushuntiring. Kutiladigan natija: Kompozit kalitning qanday ishlashi va qachon qo'llanilishi haqida tahlil.

10. Mini Relatsion Sxema (ER diagramma) loyihalash bonus

Onlayn ta'lim platformasi (masalan, Coursera yoki Udemy) uchun kamida 4 ta jadvaldan iborat relatsion sxema tuzing (Foydalanuvchilar, Kurslar, Modullar, Xaridlar). Har bir jadvalning Primary Key, Foreign Key ustunlarini va munosabat turlarini to'liq ifodalang. Kutiladigan natija: O'zaro bog'langan 4 ta jadval arxitekturasi va munosabatlar xaritasi.