Dars xulosasi

• NULL — qiymat yo'q yoki noma'lum; 0 va '' emas.
• Tekshirish: IS NULL, IS NOT NULL; = NULL ishlamaydi.
• Almashtirish: ISNULL(a, b) (SQL Server), COALESCE(a, b, c, ...) (standart).
• Tuzoq: NULL qatnashgan arifmetika va <> taqqoslash qatorni yo'qotishi mumkin.
• Turlar: INT, DECIMAL, NVARCHAR, DATE, BIT; CAST(ifoda AS tur) turni o'zgartiradi.

Qo'shimcha ma'lumot

1. Mijozlar jadvali

MijozID	Ism	Telefon	Email	RoyxatSana	Faol
1	Ali	901234567	ali@mail.uz	2024-09-01	1
2	Vali	NULL	vali@gmail.com	2024-10-15	1
3	Sana	935551122	NULL	2025-01-10	0
4	Dilnoza	NULL	NULL	2025-02-20	1
5	Jasur	977778899	jasur@gmail.com	2025-03-05	0

2. Uchta tuzoq

1. = NULL: hech qachon TRUE emas — IS NULL yozing.
2. <> va NULL: Telefon <> N'9...' NULL qatorlarni chiqarmaydi.
3. Butun bo'linma: 7 / 2 = 3; kasr kerak bo'lsa DECIMAL yoki CAST.

3. Ustun cheklovi

NOT NULL ustunga NULL kiritishni taqiqlaydi; NULL ruxsat etilgan ustunlarda esa qiymat ixtiyoriy.

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
NULL	Qiymat yo'qligi yoki noma'lumligi
IS NULL	NULL ni tekshiruvchi shart
IS NOT NULL	Qiymati borligini tekshiruvchi shart
ISNULL	SQL Server da NULL ni almashtirish funksiyasi
COALESCE	Birinchi NULL bo'lmagan qiymatni qaytaradi
Ma'lumot turi	Ustunda saqlanadigan qiymat turi
DECIMAL	Aniq o'nlik son turi
NVARCHAR	Unicode matn turi
BIT	Mantiqiy (0/1) tur
CAST	Ma'lumot turini o'zgartirish

Bilasizmi?

• Kompyuter fanida NULL ni «milliard dollarlik xato» deb atashgan: u ko'plab dastur xatolariga sabab bo'lgan.
• SQL da NULL = NULL ham TRUE bermaydi: ikkita noma'lum qiymat teng ekani noma'lum.
• Power BI da bo'sh (blank) qiymatlar ham aslida NULL ga mos keladi.

Topshiriqlar

1. NULL nima? oson

NULL, 0 va '' farqini 3 jumlada yozing.

Kutiladigan natija: Qiymat yo'q, nol qiymat, bo'sh matn farqlari.

2. IS NULL oson

Emaili kiritilmagan mijozlarni toping.

Kutiladigan natija: Sana va Dilnoza.

3. IS NOT NULL oson

Ham telefoni, ham emaili bor mijozlarni toping.

Kutiladigan natija: Ali va Jasur.

4. = NULL ni sinang oson

WHERE Telefon = NULL ni bajaring va natijani tushuntiring.

Kutiladigan natija: 0 qator: = NULL ishlamaydi.

5. ISNULL o'rta

Telefon NULL bo'lsa «Yo'q» chiqaring (ISNULL).

Kutiladigan natija: Vali va Dilnoza uchun «Yo'q».

6. COALESCE o'rta

Telefon, bo'lmasa Email, bo'lmasa «Aloqa yo'q» chiqaring.

Kutiladigan natija: Dilnoza uchun «Aloqa yo'q».

7. Sana filtri o'rta

2025-yilda ro'yxatdan o'tgan mijozlarni toping.

Kutiladigan natija: Sana, Dilnoza, Jasur.

8. BIT filtri o'rta

Faol (Faol = 1) mijozlarni toping.

Kutiladigan natija: Ali, Vali, Dilnoza.

9. Natijani bashorat qiling qiyin

Qiymatni ayting: SELECT 5 + NULL, COALESCE(NULL, 7);

Kutiladigan natija: NULL va 7.

10. <> tuzog'i qiyin

WHERE Telefon <> N'901234567' nechta qator beradi? NULL qatorlarini ham qaytaring.

Kutiladigan natija: 2 qator; OR Telefon IS NULL bilan 4 qator.

11. Tur tanlash qiyin

Narx, tug'ilgan sana, faolligi, ism va yosh uchun mos ma'lumot turini tanlang.

Kutiladigan natija: DECIMAL, DATE, BIT, NVARCHAR, INT.

12. CAST bilan bo'lish bonus

7 / 2 va CAST(7 AS DECIMAL(5,2)) / 2 natijalarini solishtiring va xulosa yozing.

Kutiladigan natija: 3 va 3.50; butun bo'linma farqi.

O'zingizni tekshiring

1. NULL nima?
2. = NULL nega ishlamaydi?
3. IS NULL va IS NOT NULL nima qiladi?
4. ISNULL va COALESCE farqi nima?
5. <> taqqoslashda NULL qanday ta'sir qiladi?
6. Pul uchun qaysi tur mos?
7. CAST nima uchun kerak?

Uyga vazifa

Mijozlar jadvalini yarating va 8 ta so'rov yozing (20–30 daqiqa). To'liq shart: uyga-vazifa.md.