Mavzu
Dars xulosasi
- Elektr zanjiri (sikl) — tok manbadan chiqib, iste'molchidan o'tib, manbaga qaytadigan berk yo'l: manba, o'tkazgich, iste'molchi (LED), kalit va himoya rezistori.
- Yopiq zanjir — tok oqadi, LED yonadi; ochiq zanjir — yo'l uzilgan, LED o'chiq.
- Breadboard: quvvat relslari gorizontal ulangan; har bir raqamli qatorda 5 ta teshik (a–e yoki f–j) bir-biriga ulangan; markaziy ariqcha ikki yarmini ajratadi.
- Kalitlar: SPST, SPDT, DPST, DPDT. Pole — nechta zanjir, throw — nechta holat.
- DIP switch — bir korpusdagi bir nechta kichik kalit; har bir juft kontakt mustaqil. Ariqcha ustiga qo'yiladi, ON tomoni belgilangan.
- Om qonuni:
R = (U − U_LED) / I. 5 V uchun 220–330 Om, 9 V uchun kamida 470 Om. - Mikrokontroller yo'q — dastur yozilmaydi: kalit holati LEDni bevosita boshqaradi.
Qo'shimcha ma'lumot
1. Zanjir qismlari
| Qism | Bizning sxemada |
|---|---|
| Manba | 5 V manba yoki 9 V batareya |
| O'tkazgich | simlar, breadboard plastinkalari |
| Iste'molchi | LED |
| Kalit | DIP switch |
| Himoya | 220–330 Om rezistor |
2. Breadboard xaritasi
+(qizil) va−(ko'k) relslar — butun uzunlik bo'ylab ulangan.a5, b5, c5, d5, e5— o'zaro ulangan;f5 ... j5— alohida guruh.- Markaziy ariqcha
evafustunlarini ajratadi.
3. Rezistor hisoblash misollari
| Manba | LED | Hisob | Tanlov |
|---|---|---|---|
| 5 V | qizil 2 V, 10 mA | 3 / 0,010 = 300 Om | 330 Om |
| 5 V | yashil 3 V, 10 mA | 2 / 0,010 = 200 Om | 220 Om |
| 9 V | qizil 2 V, 15 mA | 7 / 0,015 ≈ 467 Om | 470 Om |
Standart qatorda aniq son bo'lmasa — kattarog'ini tanlang.
4. Ulash tartibi
+ → DIP kontakt → rezistor → LED anod (uzun oyoq)
LED katod (qisqa oyoq) → GND5. Odatiy xatolar
- Komponentning ikki oyog'i bitta qatorda — zanjir ishlamaydi.
- DIP switch ariqcha ustida emas — kontaktlar qisqa tutashadi.
- LED teskari — yonmaydi; rezistorsiz — kuyadi.
Atamalar lug'ati
| Atama | Ma'nosi |
|---|---|
| Elektr zanjiri (sikl) | Tok aylanib o'tadigan berk yo'l |
| Yopiq zanjir | Uzluksiz yo'l, tok oqadi |
| Ochiq zanjir | Uzilgan yo'l, tok oqmaydi |
| Breadboard | Payvandlashsiz ulash uchun teshikli plata |
| Quvvat relsi | Breadboard chetidagi + va − uzun qatorlar |
| Markaziy ariqcha | Breadboardning ikki yarmini ajratuvchi chiziq |
| Pole (qutb) | Kalit boshqaradigan mustaqil zanjirlar soni |
| Throw (yo'nalish) | Har bir qutb ulanadigan holatlar soni |
| DPST | Double Pole, Single Throw — 2 zanjir, yoq/o'chir |
| DIP switch | Ikki qator oyoqli korpusdagi kichik kalitlar to'plami |
| Om qonuni | U = I × R — kuchlanish, tok va qarshilik bog'liqligi |
| Anod / katod | LED ning + (uzun) va − (qisqa) oyoqlari |
Bilasizmi?
- «Breadboard» so'zma-so'z «non taxtasi» degani: XX asr boshida havaskorlar radiosxemalarni haqiqatan oshxonadagi yog'och non taxtalariga mixlab yig'ishgan.
- DIP — Dual In-line Package: aynan mikrosxemalar (masalan, Arduino UNO dagi ATmega328P ning DIP varianti) shunday ikki qator oyoqli korpusda chiqariladi.
- Eski kompyuter platalari va hozirgi garaj eshigi pultlarida DIP switch orqali «maxfiy kod» sozlanadi — 8 ta kalit 256 xil kod beradi.
- Qizil LED ga taxminan 2 V, ko'k va oq LED ga esa 3 V atrofida kuchlanish kerak.
Topshiriqlar
1. Zanjir qismlari oson
Cho'ntak fonari uchun zanjirning 5 qismini (manba, o'tkazgich, iste'molchi, kalit, himoya) toping va yozing.
Kutiladigan natija: 5 qatorli ro'yxat.
2. Ochiq yoki yopiq oson
4 ta vaziyat uchun zanjir ochiqmi yoki yopiqmi: kalit OFF; sim uzilgan; kalit ON va hammasi ulangan; LED kuygan.
Kutiladigan natija: 4 ta javob va qisqa izoh.
3. Breadboard teshiklari oson
a3–d3, c7–c8, e12–f12, + relsning 2- va 25-teshigi — qaysilari ulangan?
Kutiladigan natija: 4 ta «ha/yo'q» javob.
4. Kalit turlari oson
SPST, SPDT, DPST, DPDT ni jadvalga yozing: nechta zanjir, nechta holat, bittadan misol.
Kutiladigan natija: 4 qatorli jadval.
5. Rezistor hisobi o'rta
5 V manba, yashil LED (3 V), 10 mA. So'ng 9 V batareya, qizil LED (2 V), 12 mA. Har biri uchun standart rezistorni tanlang.
Kutiladigan natija: 200 → 220 Om va ≈ 583 → 680 Om.
6. Bitta LED zanjiri o'rta
Tinkercad'da 5 V manba, DIP Switch DPST, 330 Om va qizil LED dan zanjir yig'ing. ON/OFF holatlarini skrinshot qiling.
Kutiladigan natija: 2 ta skrinshot (yoniq va o'chiq).
7. Ulanishlar jadvali o'rta
6-topshiriqdagi barcha simlarni «qayerdan → qayerga» jadvali ko'rinishida yozing.
Kutiladigan natija: 6 qatorli jadval.
8. Xatoni toping o'rta
Do'stingiz LED ning ikkala oyog'ini b10 va d10 ga qo'ydi. Nega LED yonmaydi? Qanday tuzatiladi?
Kutiladigan natija: sabab (bir qator — qisqa tutashuv) va to'g'ri joylashuv.
9. Ikki mustaqil LED qiyin
DIP switch'ning ikkala juftidan foydalanib, Qizil va Yashil LEDni alohida boshqaring. 4 ta kombinatsiya jadvalini tuzing.
Kutiladigan natija: ishlaydigan sxema va 4 qatorli jadval.
10. 9 V xavfi qiyin
9 V batareyaga 220 Om bilan qizil LED ulansa tok qancha bo'ladi? Xavfsiz rezistor qancha bo'lishi kerak?
Kutiladigan natija: ≈ 32 mA, kamida 470 Om, hisob bilan.
11. Uch rangli indikator qiyin
Uch LED (qizil, sariq, yashil) va 4 pozitsiyali DIP switch'ning uch kontakti bilan svetofor modelini yig'ing — har bir rang o'z kaliti bilan.
Kutiladigan natija: uch zanjirli sxema, har biri o'z rezistori bilan.
12. Real qurilma tahlili bonus
Uyingizdagi biror qurilmada (router, pult, eski kompyuter) DIP switch yoki kichik kalit toping yoki internetdan rasmini toping. U nimani sozlaydi?
Kutiladigan natija: rasm va 3–4 jumlali tushuntirish.
O'zingizni tekshiring
- Elektr zanjirining asosiy qismlarini ayting.
- Ochiq va yopiq zanjir farqi nima?
- Breadboardda qaysi teshiklar o'zaro ulangan?
- DPST qisqartmasini tushuntiring.
- DIP switch nega markaziy ariqcha ustiga qo'yiladi?
- 5 V va qizil LED uchun rezistor qanday hisoblanadi?
- Nega bu darsda dastur yozilmaydi?
Uyga vazifa
Tinkercad'da DIP switch'ning ikki kontakti bilan ikki LEDni mustaqil boshqaruvchi zanjir yig'ing, rezistorlarni Om qonuni bo'yicha hisoblang va 4 ta holat jadvalini skrinshotlar bilan topshiring. Batafsil: uyga-vazifa.md.