Dars xulosasi

• Ketma-ket ulangan ikki kalit — VA (AND): LED faqat ikkalasi ON bo'lganda yonadi.
• Parallel ulangan ikki kalit — YOKI (OR): kamida bittasi ON bo'lsa LED yonadi.
• Multimetr: kuchlanish — parallel ulanadi; tok — zanjirni uzib, ketma-ket ulanadi.
• Rezistor oshsa — tok kamayadi — LED xiralashadi: 220 Om ≈ 13,6 mA, 330 Om ≈ 9 mA, 1000 Om ≈ 3 mA (5 V, qizil LED).
• Nosozlikni izlash — tok yo'li bo'yicha manbadan GND gacha 6 qadam.
• DIP switch Arduino'ga ulansa, u kirish bo'ladi: INPUT_PULLUP da ON = LOW.
• Ikki kalit = 2 bit = 4 kombinatsiya (0–3): kod = bit1 × 2 + bit0.

Qo'shimcha ma'lumot

1. Haqiqat jadvallari

DIP1	DIP2	AND (ketma-ket)	OR (parallel)
OFF	OFF	o'chiq	o'chiq
ON	OFF	o'chiq	yoniq
OFF	ON	o'chiq	yoniq
ON	ON	yoniq	yoniq

2. Sxemalar

AND:  + → DIP1 → DIP2 → 330 Om → LED → GND

OR:   + → DIP1 ┐
      + → DIP2 ┴→ umumiy qator → 330 Om → LED → GND

3. Multimetr o'lchovlari (5 V, qizil LED, 330 Om)

Nimani	Natija
Manba	≈ 5 V
Rezistor	≈ 3 V
LED	≈ 2 V
Tok	≈ 9 mA

3 V + 2 V = 5 V — kuchlanishlar yig'indisi manbaga teng.

4. Nosozlikni izlash ro'yxati

1. Manbada 5 V bormi?
2. Simlar to'g'ri relslardami?
3. DIP ariqcha ustida va ON holatdami?
4. Rezistor oyoqlari turli qatorlardami?
5. LED anodi + tomondami?
6. Katoddan GND gacha sim bormi?

5. DIP switch → Arduino

DIP1	DIP2	kod	rejim
OFF	OFF	0	o'chiq
OFF	ON	1	Yashil
ON	OFF	2	Qizil
ON	ON	3	miltillash

byte bit1 = (digitalRead(2) == LOW) ? 1 : 0;
byte bit0 = (digitalRead(3) == LOW) ? 1 : 0;
byte kod = bit1 * 2 + bit0;

Atamalar lug'ati

Atama	Ma'nosi
Ketma-ket ulanish	Komponentlar bitta yo'lda birin-ketin
Parallel ulanish	Komponentlar alohida yo'llarda, uchlari umumiy
AND (VA)	Natija faqat barcha shartlar bajarilganda
OR (YOKI)	Natija kamida bitta shart bajarilganda
Haqiqat jadvali	Barcha kirish kombinatsiyalari va natijalar jadvali
Multimetr	Kuchlanish, tok va qarshilikni o'lchovchi asbob
Nosozlikni izlash (troubleshooting)	Xatoni bosqichma-bosqich topish usuli
Bit	Ikkilik raqam: 0 yoki 1
Ikkilik kod	Bitlardan tuzilgan son: 10 = 2
INPUT_PULLUP	Pinni ichki rezistor bilan HIGH ga tortish rejimi

Bilasizmi?

• Kompyuter protsessoridagi milliardlab tranzistorlar aynan AND, OR, NOT kabi mantiqiy elementlar sifatida ishlaydi — siz bugun ularning «qo'lda» versiyasini yig'dingiz.
• Mantiqiy algebrani XIX asrda ingliz matematigi Jorj Bul ishlab chiqqan, shuning uchun dasturlashdagi bool turi uning nomi bilan atalgan.
• 8 pozitsiyali DIP switch 2⁸ = 256 xil kod beradi — eski televizor pultlari va garaj eshiklari shu usulda «o'z» qurilmasini tanigan.
• Multimetr tok rejimida deyarli nol qarshilikka ega — shuning uchun uni manbaga parallel ulash qisqa tutashuvga olib keladi.

Topshiriqlar

1. AND yoki OR? oson

Hayotdan 4 ta misolni ajrating: lift (eshik yopiq VA tugma bosilgan), uy qo'ng'irog'i (old YOKI orqa eshik), seyf (kalit VA kod), xona chirog'i (ikki kalitdan istalgani).

Kutiladigan natija: 4 ta javob.

2. AND zanjiri oson

Tinkercad'da DIP1 va DIP2 ni ketma-ket ulab, LED faqat ikkalasi ON bo'lganda yonishini ko'rsating.

Kutiladigan natija: sxema va 4 qatorli haqiqat jadvali.

3. OR zanjiri oson

Endi kontaktlarni parallel ulang: istalgan richag LEDni yoqsin.

Kutiladigan natija: sxema va haqiqat jadvali.

4. Farqni tushuntiring oson

AND sxemasini OR ga aylantirish uchun qaysi simni olib tashlash va qaysilarini qo'shish kerak?

Kutiladigan natija: 2–3 jumlali tushuntirish.

5. Kuchlanishlarni o'lchang o'rta

Multimetr bilan manba, rezistor va LED dagi kuchlanishni o'lchang. Yig'indini tekshiring.

Kutiladigan natija: 3 ta o'lchov va U = U1 + U2 tekshiruvi.

6. Tokni o'lchang o'rta

Zanjirni uzib, multimetrni tok rejimida ketma-ket ulang. 330 Om da tok qancha?

Kutiladigan natija: ≈ 9 mA va ulanish skrinshoti.

7. Rezistor tajribasi o'rta

220, 330, 1000 Om bilan tok va yorqinlikni solishtiring.

Kutiladigan natija: 3 qatorli jadval va xulosa.

8. Xatoni toping o'rta

Sxemada LED yonmayapti: manbada 5 V bor, DIP chiqishida 5 V bor, LED oyoqlarida 0 V, rezistor uchlarida 5 V. Xato qayerda?

Kutiladigan natija: sabab (butun 5 V rezistorga tushyapti, LED da 0 V — LED qisqa tutashgan: ikki oyog'i bitta qatorda) va tuzatish.

9. DIP → Arduino qiyin

DIP1 → Pin 2, DIP2 → Pin 3 (qarama-qarshi oyoqlar GND). Ikkala kalit holatini Serial Monitor'ga DIP1: ON, DIP2: OFF ko'rinishida faqat o'zgarganda chiqaring.

Kutiladigan natija: INPUT_PULLUP li kod va Serial yozuvlari.

10. 4 rejimli tanlagich qiyin

2 bitli kod (0–3) bo'yicha ikki LEDni boshqaring: 0 — o'chiq, 1 — Yashil, 2 — Qizil, 3 — navbat bilan miltillash (millis()).

Kutiladigan natija: switch (kod) li ishlaydigan dastur.

11. Uch kalitli mantiq qiyin

Uch kalit bilan sxema yig'ing: LED (DIP1 VA DIP2) YOKI DIP3 bo'lganda yonsin. 8 qatorli haqiqat jadvalini tuzing.

Kutiladigan natija: sxema va 8 qatorli jadval.

12. Ikkilik ko'rsatkich bonus

4 pozitsiyali DIP switch'ni Arduino'ga ulang va 0–15 orasidagi sonni Serial Monitor'ga chiqaring; son 10 dan katta bo'lsa, qizil LED yonsin.

Kutiladigan natija: 4 bitni o'qib, kod = b3*8 + b2*4 + b1*2 + b0 hisoblovchi dastur.

O'zingizni tekshiring

1. Ketma-ket ulangan ikki kalit qanday mantiqni beradi?
2. Parallel ulanganda-chi? Real misol keltiring.
3. Multimetr bilan kuchlanish va tok qanday ulanadi?
4. Rezistor 330 dan 1000 Om ga oshsa, LED bilan nima bo'ladi?
5. Ishlamayotgan zanjirni qaysi tartibda tekshirasiz?
6. INPUT_PULLUP da DIP switch ON bo'lsa, pin nima o'qiydi?
7. Ikki kalit nechta kombinatsiya beradi? To'rt kalit-chi?

Uyga vazifa

Tinkercad'da AND va OR zanjirlarini yig'ib, haqiqat jadvallarini skrinshotlar bilan tasdiqlang; so'ng DIP switch'ni Arduino'ga ulab, 4 rejimli tanlagich dasturini yozing. Batafsil: uyga-vazifa.md.